Kulturę Żydów orientalnych cechuje niezwykłe zróżnicowanie, spowodowane ich osiedleniem na obszarach większości krajów kontynentu azjatyckiego i w części - afrykańskiego. Można wśród nich wyróżnić społeczności żydowskie: Gruzji, Jemenu, Iraku, Iranu, Buchary, także Kurdów, Samarytan, Karaimów i inne grupy. Wszyscy Żydzi orientalni są bardzo przywiązani do swoich religijnych zwyczajów i elementy liturgicznych śpiewów często wplatają do melodii świeckich1. W znacznej większości ich muzykę charakteryzuje duża ilość wykorzystywanych modeli melodycznych, melizmatyczność, chromatyka i powiększony ambitus melodii. Istotną cechą jest dominacja zasady makamu.2
Jednym z najważniejszych, najobfitszych źródeł pieśni ludowych żydowskiego narodu jest muzyka Żydów jemeńskich. Tak bogaty folklor zachował się na skutek bytowania Żydów przez 2,5 tysiąca lat w enklawie własnego środowiska. Chociaż nie są całkowicie odcięci od żydowskich ośrodków nauki, zachowują oryginalność swojej muzycznej ekspresji. Styl ludowej muzyki jemeńskiej jest bardzo niejednolity. Wyraźna różnica zaznacza się choćby w kulturze mieszkańców miast i wsi. Pierwsi mieszkali w getcie przez ponad trzysta lat, toteż zachowali wyszukany styl folkloru, bliższy żydowskim źródłom. Mieszkańcy wsi mają prostszy i nieco arabizowany folklor. Pieśni najwybitniejszych artystów są rodzajem mistycznych medytacji.
Ludowa muzyka jemeńska w większości związana jest z trwającą ponad tydzień ceremonią weselną. Każdemu dniu i nocy poświęcone są specjalne obrzędy, związane z odzieżą pana młodego, strojeniem panny młodej, obcinaniem jej włosów, poświęcaniem domu itd. Każdej głównej fazie ceremonii odpowiada oddzielny typ pieśni. Można je podzielić na pięć grup: halleloth (z parafrazą wersów psalmu, będących wstępem lub zakończeniem śpiewanej melodii), zafat (pieśni wykonywane w czasie procesji), hiddujjoth (radosne pieśni po ślubnej ceremonii), nashid (lamenty panny młodej) i shiroth (pieśni miłosne pana młodego). Cała seria pieśni weselnych może być także interpretowana jako dialog pomiędzy Bogiem (pan młody) a Izraelem lub ludzką duszą (panna młoda). Halleloth zachowują elementy psalmodycznego, antyfonalnego śpiewu, zafat i hiddujjoth są współczesnymi, popularnymi pieśniami, zaś nashid i shiroth cechuje głęboki liryzm i wysoko rozwinięta forma.
Wśród pieśni ludowych Żydów z Iraku wyodrębnia się utwory społeczności Bagdadu (wykazują silne wpływy muzyki arabskiej) i Kurdystanu - mówiącej językiem aramejskim. Druga tradycja nawiązuje do najstarszego żydowskiego stylu muzycznego, w którym religijne pieśni i ludowa epika biblijna wykonywane są deklamacyjnie (widoczne jest podobieństwo do śpiewów chrześcijan). Perscy Żydzi z Iranu przez wieki przyswajali i akceptowali naukę i muzykę sąsiadujących z nimi społeczności. Ich kultura muzyczna charakteryzuje się syntezą wielu stylów.
Tradycja muzyczna i język Żydów z Buchary są blisko spokrewnione z kulturą perskich Żydów. Mieli oni też liczne kontakty z hinduską i uzbecką tradycją. Podobnie jak jemeńscy i babilońscy Żydzi, zachowują oni piękny, oryginalny folklor, połączony z wieloma uroczystymi rytuałami. Ich liturgiczne śpiewy są szczególnie ekstatyczne, zaś popularne hymny, choć również emocjonalne, opierają są na schematach metrycznych i prostszych, ludowych melodiach. Tak jak w większości orientalnych społeczności, pieśni kobiece pochodzą z wcześniejszej fazy melodycznej ewolucji niż męskie. W weselnych pieśniach i tańcach kobiety wykonują rytmiczne okrzyki i dramatyczne zaklęcia, akompaniują też sobie na bębnach i poruszają się. W efekcie powstają polirytmiczne wzory, a linie melodyczne są różnorodne.
*
Wielokrotnym gościem i uznanym reprezentantem orientalnego nurtu muzyki żydowskiej na krakowskim festiwalu jest Szlomo Bar wraz ze swoim zespołem "Habrera Hativeet". Artysta jest kompozytorem, perkusistą i wokalistą. Urodził się w Maroku, koncertuje ponad 30 lat, pisze też muzykę m.in. dla teatrów w Hajfie, Jerozolimie i Tel Awiwie. Inspiracją twórczą jest dla niego tematyka biblijna oraz współczesna muzyka Izraela. Kompozycje Szlomo Bara łączą elementy żydowskiej muzyki Wschodu i Zachodu. Można w nich odnaleźć także motywy arabskie, gdyż artysta poprzez swoją muzykę stara się przekazać słuchaczom ideę pokoju, zwłaszcza pojednania między Żydami i Arabami.
Zespół "Habrera Hativeet" powstał w 1997 r. i w swoim repertuarze ma głównie utwory skomponowane i zaaranżowane przez Szlomo Bara. Muzycy pochodzą z różnych stron świata i łącznie grają na 15 instrumentach (Samson Khamar z Bombaju - skrzypce i sitar, Ellen Dan z USA - instrumenty stroikowe i angielski rożek, Emmanuel Mann z Paryża - gitara basowa, Menasze Sasson z Iranu - santur, klasyczne instrumenty perskie oraz Eli Digme z Izraela - elektryczna i klasyczna gitara, instrumenty orientalne). Ich koncerty cechuje szczególne bogactwo brzmienia. Jest ono efektem nie tylko różnorodnego instrumentarium, ale też m.in. syntezy wielu żydowskich tradycji muzycznych. W utworach - zwłaszcza w ich sferze rytmicznej - słychać motywy hinduskie, arabskie, perskie. Część kompozycji nawiązuje do tradycji sefardyjskiej, w niektórych są nawet ślady muzyki klezmerskiej. Koncerty tego zespołu zawsze były wysoko oceniane przez recenzentów. U publiczności budziły nie tylko chęć śpiewu, tańca i zabawy, ale również inspirowały do filozoficznej refleksji:
"Szlomo Bar, szef i pieśniarz zespołu "Habrera Hativeet" z Izraela, mógłby być Orfeuszem i królem Dawidem. I był nim - dla wielkiej widowni zgromadzonej pod gołym niebem krakowskiego Kazimierza. Pieśń Szlomo Bara to - modlitwa, pochwała życia, to życie samo, w którym jest miejsce na wieczną tęsknotę do raju utraconego i - równie wieczną, w los ludzki wpisaną - radość bytowania tu, na tej ziemi (...). Szlomo Bar śpiewał modlitwę pokoju i dialogu, modlitwę radości. Był w niej i śpiew beduina i krzyk poganiacza wielbłądów na Saharze i żydowski lament pod jerozolimską Ścianą Płaczu i wielki spokój - mądrość Dalekiego Wschodu wobec tajemnicy życia. Szlomo śpiewał i grał całym sobą, każdym fibrem istnienia oddawał się światu. Publiczność sobą to czuła. Tańcem, śpiewem, oklaskami, rytmem - była razem z nim. Gdzieś u kolebki ludzkości i w jej najwyższym dziś. Na krakowskim Kazimierzu" (trzeci festiwal).
W czasie innych edycji Festiwalu występy tego zespołu również przyciągały szczególną uwagę i wywoływały duże emocje słuchaczy:
"Jak zawsze bardzo wielu zagorzałych zwolenników miał izraelski zespół "Habrera Hativeet", ze swoim charyzmatycznym liderem Szlomo Barem, który wyróżnia się niezwykle oryginalną interpretacją muzyki orientalnej i izraelskiej, a także zdolnością porywania tłumu do wspólnego śpiewu" - podkreślił Henryk Halkowski w żydowskim piśmie "Jidełe" (VII Festiwal).
Nurt orientalny w muzyce żydowskiej zaprezentował na szóstym festiwalu "Bustan Abraham" ("Ogród Abrahama"). W skład zespołu wchodzą muzycy z Izraela, Żydzi i Arabowie: Taiseer Elias (oud czyli lutnia arabska), Miguel Herstein (gitara klasyczna i banjo), Amir Milstein (flet), Avszalom Farjun (ouanoun, czyli cytra wschodnia), Nassim Dakwar (skrzypce), Emmanuel Mann (gitara basowa) i Zohar Fresco (instrumenty perkusyjne). "Ich symboliczna wspólnota ma swój realny wymiar w perfekcyjnie wykonywanej muzyce, która próbuje łączyć orientalne rytmy i skale z tradycją Zachodu, impulsy płynące z Iranu i Indii z elementami jazzu". Koncert tego zespołu w Teatrze Bagatela uznany został za punkt kulminacyjny szóstej edycji Festiwalu.
W dziejach krakowskiej imprezy kulturalnej oryginalnie zapisał się występ orientalnego zespołu "Shashmaqam". Tworzą go amerykańscy imigranci z Buchary (Azja Środkowa). Wykonują tradycyjną muzykę żydowską z Azerbejdżanu, Tadżykistanu, Uzbekistanu, Turcji i innych terenów Azji. Wykazuje ona wyraźne wpływy kultury muzułmańskiej. Brzmienie azjatyckich instrumentów strunowych (np. tar, tanpur) i perkusyjnych (np. doire, nagora) współbrzmiało z dźwiękami klarnetu i akordeonu, a zaśpiewy zyskiwały piękny rezonans dzięki trzymanym przy ustach "tariełkom". Ich występy obejmowały nie tylko grę i śpiew, ale również pełne symboli, wschodnie tańce - saname, wykonywane przez kobiety ubrane w złocisto-czerwone, obficie haftowane, jedwabne stroje. Dominującymi ruchami były delikatne gesty rąk i dłoni, charakterystyczne dla kobiecych tańców Uzbekistanu i Tadżykistanu.
Muzyka orientalna, w porównaniu z kilkoma innymi nurtami muzycznymi festiwalu (np. chasydzkim, synagogalnym, klezmerskim, jazzowym), jest prezentowana w mniejszym stopniu i nie na każdej edycji. Jednakże koncerty, które się odbyły, charakteryzowała różnorodność brzmienia, czerpanie z tradycji muzycznej Żydów orientalnych kilku kontynentów (z przewagą azjatyckiego) i twórcze jej wykorzystywanie.
(C) Centrum Edukacyjne Kultury Żydowskiej w Warszawie /Joint/ Członkowie zespołu "Shashmaqam" na co dzień pracują w USA jako nauczyciele, sprzedawcy, szewcy, fryzjerzy. Tradycyjną muzykę swoich rodzinnych stron wykonują w wolnych chwilach. Yosif Abramow urodził się w Taszkiencie, skończył Wyższą Szkołę Sztuki w Samarkandzie i pracował jako akompaniator w Wyższej Szkole Choreografii w Instytucie Sztuki w Taszkiencie; Abukhay Aminov urodził się w Samarkandzie, muzyki uczyli go brat i ojciec (śpiewacy), potem pobierał lekcje gry na doire i prowadził dziecięcy zespół muzyczny; Borukhay Davraev urodził się w Katta-Kurgan w obwodzie samarkandzkim, przez trzy lata uczęszczał do Wyższej Szkoły Muzycznej w Samarkandzie, następnie został nauczycielem w średniej szkole muzycznej; Merkhay Aminov skończył Wyższą Szkołę Muzyczną w Duszanbe i gra na akordeonie; Yasha Kakuriev skończył Wyższą Szkołę Muzyczną w Taszkiencie, grał w zespole rozrywkowym na klarnecie i saksofonie, a następnie pracował jako nauczyciel muzyki w szkole podstawowej; Iskhak Katev uczył się śpiewu oraz gry na: tanbur, dutar, rebab, gijak i doire; Fatima Kuinova ukończyła Instytut Pedagogiczny, należała do żeńskiego zespołu rebab i orkiestry Filharmonii Duszanbe, w której grała muzykę ludową, otrzymała National Heritage Fellowship - najbardziej prestiżową nagrodę, przyznawaną artystom wykonującym muzykę ludową; Shumiel Kuyenov od dzieciństwa grał na doire, pracował jako akompaniator w Wyższej Szkole Choreografii oraz profesor i akompaniator w Instytucie Sztuk Teatralnych w Taszkiencie; Firuza Yagudaeva studiowała choreografię w Taszkiencie, uczyła tańca środkowoazjatyckiego, psychologii i metodologii tańca; Ezro Malakhov jest śpiewakiem, magan, czyli muzyki klasycznej uczył się od swojej matki, ukończył stomatologię, pracował w prestiżowej Orkiestrze Radiowej Taszkentu, ma na swoim koncie solowe nagrania magan i ludowych pieśni tadżyckich, uzbeckich, azerbejdżańskich, irańskich, afgańskich; Tovfakhon Pinkhasova już mając sześć lat występowała w amatorskich zespołach muzycznych, w Bucharze pracowała jako sozanda - kobieta występująca na weselach i zabawiająca gości, prowadziła też zespół ludowy Nozanin.
