Jestem związany z dwoma małymi miasteczkami: Waśniowem, w okolicy którego niegdyś mieszkałem i Ćmielowem, w którym mieszkam obecnie. Postanowiłem więc zebrać informacje na temat ludzi, którzy mieszkali w nich przed II wojną światową. Głównie mieszkali w nich Żydzi – i o tym zaginionym dziś świecie będzie ta opowieść.

Lederman. Szmuel Lederman urodził się w 1880r. w Ćmielowie. Jego ojcem był Pinchas, a matką Szewa. Był ojcem urodzonego w 1909r. Lejzora Ledermana, kupca. Obaj Ledermanowie zginęli w 1942r. w Treblince. Wiadomość o tej rodzinie pochodzi od bratanka Samuela, Pinchasa Ledermana z Tel Avivu.
Drugim rzezakiem był L.Wajnberg.Zapewne z tej rodziny pochodziła Towa Goldman z domu Wajnberg, córka Dawida i Rywki. Urodziła się w Mołodecznie na Kresach Wschodnich, mieszkała w Ćmielowie. Zginęła w Treblince w 1942r.

    Zakładami produkcyjnymi w Ćmielowie doby dwudziestolecia międzywojennego, oprócz Zakładu Porcelany były: piekarnie, rozlewnia octu i olejarnie. Piekarnie posiadali: M.Melman, E.Wajsman, M. Zelcer. Rozlewnię octu posiadał B.Luksenberg, zaś olejarnie: W. Adler, J. Lustman. O rodzinie Zelcerów była już mowa powyżej. Rodzina piekarza Melmana była dość liczna. Piekarzem był Menachem Mendel Melman. Był synem Jakuba i Feigi, urodził się w 1883r. w Ćmielowie. Ożenił się z córką piekarza Wajsmana, Rywką- Fridą, z którą miał dzieci: Menachema II, Fajgę, Leę, Rajzlę, Lejzora i Moszego. Menachem zginął w Treblince w 1942r. Żona piekarza, Rywka – Frida, urodziła się w 1886r. w Ćmielowie. Była córką Abrahama i Estery. Podczas wojny przebywała w Ćmielowie. Zginęła w obozie w Treblince w 1942r. Ich syn, Lejzor Melman studiował Torę, był studentem jesziwy. Zginął w Treblince w 1942r. Fajga Melman, ur. w 1914r. w Ćmielowie, była uczennicą. Podzieliła los rodziców i brata Lejzora. Pozostali członkowie rodziny, wg relacji szwagierki z Izraela, Nitzy Melman: Menachem i 17-letnia Lea zginęli w Auschwitz. Wojnę przeżył syn, Mosze Melman.

    Piekarnię posiadała również rodzina Wajsmanów ( Eliezer Wajsman), a także zakład zegarmistrzowski – A. Wajsmana. Skądinąd wiadomo, że zegarmistrzami byli synowie Eliezera: Jakub Wajsman, zwany Kopelem oraz Ruben Wajsman (urodzony w 1902r., mieszkał w Sandomierzu, gdzie zginął w 1942r.). Żoną piekarza Eliezera i matką obu zegarmistrzów była Estera, córka Józefa i Feigi, urodzona w Opatowie. Przed wojną i w czasie wojny rodzina przebywała w Ćmielowie. Ciekawą postacią był zegarmistrz Jakub Kopel Wajsman. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosiły go dwie osoby, z których tylko jedna osoba była dalszym krewnym. Istnieją też dwie różne wersje co do jego historii. Według krewnego, Kopel urodził się w 1909r. i zginął w Auschwitz w 1942r. Według kolegi Meira, Jakub ,,Kopel” Wajsman urodził się w 1911r. i w czasie wojny przebywał w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie zginął w 1943r.

    Właścicielem olejarni był Jechiel Lustman, urodzony w 1887r. w Ćmielowie. Poślubił Fejgę z domu Szafir. Podczas wojny przebywał Bodzechowie i zginął w 1942r.

    Rozlewnię octu prowadził B. Luksenberg (Luksenburg). Chodzi o Benjamina Luksenberga, żonatego z Leą. Ich synami byli Mejer, urodzony w 1913r. i Eliasz. Obaj zginęli w Treblince w 1943r.

    Handlem opałem (szeroko rozumianym) zajmował się M.Blajberg, zaś węglem – A. Rozencwajg. Chodzi zapewne o Abrama Rozencwajga, urodzonego w 1874r., syna Zeewa i Fejgli. Poślubił Rachelę Wagner. Abram i Rachela mieli dzieci: Zelmana i Dwojrę. Dwojra z małżonka Nojman przeżyła holocaust i zamieszkała w Izraelu. Zelman ur. w 1906r. w Ćmielowie, był kupcem, poślubił Lovę Apelbaum, córkę krawców, o której już pisano. Z tego związku pochodziły dzieci: Izrael (9 lat) i Feiga (4 lata).

    Braćmi Abrama byli Wolf i Jechiel, a siostrą Miriam Watman (przeżyła holocaust). Wolf Rozencwajg urodził się 9 sierpnia 1883r. Był żonaty z Chają Grosman, mieszkał w Ostrowcu, gdzie prowadził sklep spożywczy. Zginął 13 sierpnia 1943r. w Treblince. Jechiel Rozencwajg urodził się w 1901r. w Ćmielowie. Był żonaty z Chają Melman, córką piekarza. Posiadali dzieci: Berla ur. w 1920r., Miriam (1924), Pinchasa (1926), Menachema (1928), Esterę (1930) i Mendla (1932). Podczas wojny Jechiel ukrywał się w Ostrowcu, skąd trafił do Auschwitz. Zginął tam tuż przed końcem wojny, w 1945r.

    Piwo sprzedawali Chaim Majzels i Ch. Mersztajn. Chamu Majzels urodził się w Staszowie około 1883r., był synem Rywki i Józefa. W przeszłości był żołnierzem-oficerem. Poślubił Towę. Podczas wojny przebywał w Ćmielowie, skąd był deportowany do obozu w wieku 63 lat. Jego synem był Jakub ,,Kowka” Majzels. Był zapewne lubianym człowiekiem, gdyż informacje o nim pochodzą aż od 3 osób, w tym od dwóch przyjaciół. Kowka był kupcem. Urodził się w 1913r. Zginął w Ćmielowie podczas wojny.

    Sklepy z artykułami spożywczymi prowadzili: D. Bronberg, H. Szarfman, M. Sznold. Malka Sznold, córka Nehemii i Szajndł, urodzona w 1900r., była żoną Wolfa Zeewa Sznolda. Sznoldowie mieli dzieci: Esterę i Lejba. Estera dożyła 22 lat, była panną, zaś Lejb dożył 18 lat, był kawalerem. Zginęli podczas holocaustu. Wojnę przeżyła siostra Malki, Chaja Nusbaum.

    Z rodziny Szarfmanów informacje posiadamy jedynie o Samuelu Szarfmanie, żonatym z Miriam Szlechter. Samuel Szarfman przed wojną mieszkał w Ćmielowie i był sprzedawcą. Miał córkę Sarę.

    W mieście słynącym z porcelany jedyny sklep ze szkłem i porcelaną posiadał Izrael Brykman. Sklep ze skórami prowadził G. Duzenman, a wyrobami tytoniowymi handlował I. Kestenberg.

    Izrael Brykman był żonaty Jochewed. Ich synem był Jakub Brykman, urodzony w Radomiu w 1907r. Jakub ożenił się z Sarą Konopko. Podczas wojny przebywał w Ćmielowie, a następnie w obozie pracy w Pionkach. Jego żona, Sara Konopko urodziła się w 1907r. w Lublinie. Była córką Szmula i Chany. Podczas wojny przebywała w Ćmielowie. Zginęła w Pionkach podczas odwiedzin u męża Jakuba w obozie pracy, gdzie została zastrzelona. Ich córką była Danusia Brykman, urodzona w 1936r. Zginęła w Ćmielowie. Z holocaustu ocalała siostra Sary, Bela Kalechsztajn z domu Konopko, która zamieszkała w Kanadzie.

Inni Brykmanowie to:
–Pola Brykman z domu Bliman, urodzona w 1912r., córka Jecheskiela i Miriam, żona Izaaka Brykmana. Przed wojną mieszkała w Radomiu, a w trakcie wojny w Ćmielowie. Zginęła w 1942r. w Treblince. Ocalał jej brat, Józef Bliman, który zamieszkał w Hajfie, w Izraelu;
–córki Izaaka i Poli: Ada ur. w 1938r. i Ruti ur. w 1936r. - podzieliły los matki, zginęły w Treblince w 1942r.
– Lemel Brykman, syn Pinchasa i Gołdy, urodzony w 1912r. w Ćmielowie. Był krawcem. Podczas wojny przebywał we Francji. Zginął podczas holocaustu.
W dziedzinie usług również dominowali przedstawiciele społeczności żydowskiej. Szewcem był J. Szulcman, ślusarzem J. Wencel, a tokarzem Sz. Rapaport.
Wiadomo jedynie o losach rodziny Rapaport.
Szlomo Rapaport był tokarzem. Urodził się w Ćmielowie, ożenił z Etel Grynbaum, z rodziny krawców, o której już wspomniano. Szlomo i Etel posiadali czworo dzieci, m.in. Moszego i Ester. Szlomo i Etel zginęli w Treblince w 1942r. Baruch Rapaport, prawdopodobnie kuzyn Szlomo, urodził się w 1899r. w Lasocinie, był synem Rubena. Zajmował się sprzedażą skór. Zginął w Treblince w 1942r.

    Życie w sztetł zakłócił, a potem przerwał na zawsze wybuch II wojny światowej. Żydzi Ćmielowscy w czasie holocaustu zostali w zdecydowanej większości wywiezieni do Treblinki, gdzie zginęli zamordowani przez nazistów w komorach gazowych, w październiku 1942r., inni zginęli w obozie na Majdanku i w Auschwitz. W Ćmielowie zginęli m. in. młoda kobieta Zisla Katz z domu Makowski, urodzona w 1919r., matka dwójki małych dzieci; jej brat Ysucher Makowski (oboje w 1942r.), Szymon Lipszyc lat 65, kupiec; wspomniani: Jakub ,,Kowka” Majzels; 6 - letnia Danusia Brykman i jedna z pierwszych ofiar, sędziwy Jakub – Majer Szerman, zakatowany już w 1940r.

    12 marca 1945r. w Ostrowcu Św. podczas bandyckiego napadu na jedno z mieszkań, należącego do Fajgli Krongold, straciła życie kobieta narodowości żydowskiej z Ćmielowa, której udało się przetrwać holocaust, została zastrzelona razem z trzema innymi osobami. Powodem ataku na mieszkanie była pogłoska, że Fajgla Krongold (ukrywająca się podczas wojny jako Felicja Kwiatkowska) posiada listę Polaków, którzy w różny sposób przyczynili się do śmierci ostrowieckich Żydów. Napastnicy przyszli z zamiarem zabrania rzekomej listy. Śmierć z rąk bandytów poniósł m.in. 17- letni Lejb Lusting, który przeżył wraz z ojcem obóz koncentracyjny.

    Potomkowie Żydów waśniowskich i ćmielowskich żyją rozsiani po świecie, chociaż są nieliczni, jednak na szczęście nie wszystkich udało się eksterminować.
W tych miejscach i w tych domach...w których w każdy piątek paliły się szabasowe świece...być może snują się jeszcze cienie tych, którzy nie pogodzili się ze śmiercią...Budowali domy które dziś widzimy i od pokoleń tu mieszkali marząc, jak każdy z nas, o szczęściu. Cieszyli się z narodzin dzieci, kochali życie i Polskę...bo jednak nigdy z niej nie wyjechali. Ich prawdziwą ojczyzną była Polska...
Zostali tu na zawsze.
Pamięć o nich, to wszystko, co możemy im jeszcze dać.

Allen, Ćmielów, 7 lipca 2007r.
Źródła:
1. Regina Renz w: ,,Żydzi Ostrowieccy- zarys dziejów” wyd. Muzeum Historyczno-archeologiczne w Ostrowcu Św. 1996r.
2.Księga Pamięci Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie- Centralny Rejestr Ofiar Shoah, www.yadvashem.org
3.,,Księga adresowa Polski dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa” Warszawa 1930, www.jri.poland
4.Norman L. Weinberg - www. The Ozarow cemetery ,,List of tombstones”.