W momencie podjęcia decyzji o budowie w okolicach placu Grzybowskiego - na Gnojnej, Twardej, Bagnie, Granicznej i Grzybowskiej - znajdowały się już liczne domy modlitwy. Były to na ogół skromne budynki w zaułkach i podwórkach domów: "Żydzi nie budowali wspaniałych synagog; budowali mosty wiodące z serca do Boga" - słowa te najlepiej określają większość tych miejsc. Tylko przy ulicy Twardej w 1926 roku było aż 18 małych, prywatnych bożnic i domów nauki. Na placu Grzybowskim działały mykwy Mośka Seidengartena i A. Wajnsztoka. Na Twardej, pod numerem czwartym mieściła się synagoga Arona Serdynera i jesziwa, zaś dalej, pod ósmym - Kuchnia Ludowa.

W tej właśnie okolicy, w centrum żydowskiego życia na Grzybowie Zalman Nożyk, syn Menaszego, zamożny kupiec branży galanteryjnej, zdecydował się wybudować dla swych ortodoksyjnych współwyznawców nowoczesną synagogę.

"Na trzech rzeczach świat stoi: na Zakonie, na służbie Bożej i na dobroczynności"

Na Grzybowie mieszkało wielu zamożnych Żydów. To dla nich, tzw. "baalej-batim" - posiadaczy domów, sklepów, właścicieli warsztatów rzemieślniczych i małych fabryczek, bezdzietne małżeństwo Rywka i Zalman Nożykowie postanowiło ufundować przestronną synagogę. Jednocześnie mogło się w niej modlić sześćset osób - trzystu mężczyzn i tyleż kobiet.

Wybudowanie wielkim nakładem kosztów (250 tysięcy rubli) synagogi i bezpłatne przekazanie jej w użytkowanie Warszawskiej Gminie Starozakonnych nie wyczerpało ofiarności Nożyków dla współwyznawców. W testamencie, sporządzonym już w 1893 roku, zmarły w listopadzie 1902 roku (5663 według kalendarza żydowskiego) Zalman Nożyk pozostawił ogromne sumy z przeznaczeniem na cele dobroczynne. Szczegółowy opis tego "bezprzykładnie w gminie tutejszej hojnego zapisu" znajdujemy w "Izraelicie": "Nożyk poczynił na rzecz gminy krociowy zapis, stanowić mający fundację imienia zmarłego. Zgodnie z testamentem rejentalnym legatora, gmina z chwilą jego śmierci wchodzi w posiadanie połowy ruchomego i nieruchomego majątku pozostałego po zgasłym. Majątek ten składa się z ogromnej posesji przy ulicy Twardej 6, gdzie oprócz rozległych gmachów mieszkalnych znajduje się piękna, obszerna synagoga, ufundowana przez b.p. Zalmana Nożyka kosztem blisko 100 000 rb, z posesji przy ul. Próżnej 9 oraz z walorów". Kierowanie Fundacją powierzone zostało zarządowi gminy, zaś dochód z niej miał być w części przeznaczany na utrzymanie synagogi.

Po śmierci Zalmana Nożyka w należącej niegdyś do niego kamienicy przy ul. Próżnej 9 mieścił się Zarząd Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności. Do 1939 roku powołana przez Warszawską Gminę Starozakonnych fundacja Nożyka rozdzielała fundusze z zapisu testamentowego, zgodnie z wolą ofiarodawcy.




"O jak piękne są twe namioty, Jakubie, twe przybytki, Izraelu!"




Warszawskie bożnice i domy modlitwy były w większości niepozornymi budynkami, często ukrytymi w podwórkach kamienic. Nie dziwi więc, że nowo wybudowana, piękna synagoga została przyjęta z uznaniem zarówno przez warszawską prasę, jak i wiernych. "Izraelita" i "Ha-Cefira" z entuzjazmem powitały otwarcie nowego budynku synagogi. Powszechnie zachwycano się jego przestronnością i wygodą. Jak podkreślano w sprawozdaniu z otwarcia bożnicy, zamieszczonym w "Izraelicie": "Synagoga ta pod każdym względem odpowiada współczesnym wymaganiom. Okazały, lecz utrzymany w granicach dobrego smaku, wygląd, zarówno zewnątrz, jak i wewnątrz, szeroka przestrzeń, dobra wentylacja, zachowanie wszelkich warunków zdrowotności, dobra akustyka - wszystko to świadczy, że działała tu umiejętna ręka, dbała zarówno o przybytek domu, przeznaczonego ku chwale Bożej, jako też o wygodę tych, którzy mają spędzać w nim długie godziny".

Historia budowy Synagogi Nożyków sięga roku 1893 r., kiedy to 11 kwietnia notariusz Szymon Landau (jedyny wówczas żydowski notariusz w Warszawie) w swej kancelarii przy ulicy Erywańskiej (obecnie Kredytowa) sporządził akt kupna-sprzedaży parceli przy ulicy Twardej 6. Zalman Nożyk zakupił ją od Jana Teodora Engelberta Zembrzuskiego za kwotę 157 tysięcy rubli. Pięć lat póĽniej, wiosną 1898 r. w głębi działki rozpoczęto budowę nowej synagogi. Prace trwały cztery lata, wszystkie koszty związane z budową, w wysokości 250 tysięcy rubli, Nożykowie pokryli z własnych funduszy. 28 lutego 1902 r. Komitet Budowy Synagogi zawiadomił o jej zakończeniu, jednocześnie "uprzejmie prosząc o łaskawe pofatygowanie się Szanownej Publiczności celem obejrzenia i ewentualnego obrania sobie miejsca".

Religijna inauguracja odbyła się 12 (25) maja 1902 roku (5662 według kalendarza żydowskiego) w dniu święta Lag ba-Omer. Korespondent "Izraelity" pisał: "Uroczystość rozpoczęła się śpiewem kantora synagogi p. Lewinsohna, który wraz z chórem odśpiewał stosowne modlitwy, następnie wygłosili mowy dwaj rabini. Odśpiewany następnie został Hymn Narodowy i odmówioną została modlitwa za Jego Cesarską Mość Najjaśniejszego Pana. Pochód z rodałami, otwarcie arki świętej i ustawienie w niej rodałów przez fundatora p. Nożyka, wreszcie odprawienie modlitwy wieczornej "Maariw" dopełniły tego uroczystego aktu".
W powołanym kilka tygodni póĽniej pierwszym Komitecie Synagogi im. Małżonków Nożyków oprócz fundatora znaleĽli się zasłużeni obywatele miasta Warszawy: Izaak Ettinger, Dawid Mosze Szereszewski - właściciel Domu Bankowego "D.M. Szereszewski", Arie Lejb Dawidsohn - wiceprzewodniczący Zarządu Gminy Starozakonnych, Jecheskiel Krawcow, Josef Jecheskiel Zuckerwaar, B. Rikwert.

Dla pokrycia kosztów utrzymania Komitet Synagogi ustanowił roczną opłatę za wykupienie stałego miejsca w synagodze od "16 do 80 rubli dla mężczyzn i 8-30 rubli dla kobiet - stosownie do mniejszego lub większego oddalenia od wschodu [hebr. mizrach]". Jak można wnosić z zamieszczanych w prasie anonsów, synagoga była dostępna raczej dla zamożniejszych mieszkańców Grzybowa. Starano się jednak zadbać także o biedniejszych współwyznawców, choć czytamy, iż: "Ubogim zarząd będzie mógł wyświadczyć tylko tę przysługę, że pozwoli im przychodzić bezpłatnie na pierwsze nabożeństwo ranne w te dnie, gdy urządzenie podwójnego nabożeństwa jest możliwe".

Synagoga Nożyków, mimo iż przeznaczona dla zachowawczej części wiernych, od strony architektonicznej bliska była rozwiązaniom przestrzeni i ukształtowaniu bryły budynku, jakie spotykamy w synagogach reformowanych. Wł. Prawdzic, wędrujący w 1909 roku po żydowskiej Warszawie, odwiedził i porównał dwie warszawskie synagogi: "Jeżeli tę z Tłomackiego nazwiemy postępową, jeżeli tam w objaśnieniach panował wyłącznie język polski, tu [w synagodze Nożyków] obowiązuje wszechwładny żargon; ta będzie ortodoksalna (sic!), jeżeli tam przeważały surduty, tu widzimy więcej chałatów, jakkolwiek bardzo czystych i porządnych; jeżeli tam czułem się swobodnym w roli ciekawego widza, tu jestem nieco skrępowany. Bo ci ludzie modlą się naprawdę".

Jak dotąd, nie udało się niestety ustalić autora projektu synagogi, choć w literaturze przywoływane są nazwiska Leandra Marconiego - twórcy Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, Juliusza Prechnera czy nieznanego moskiewskiego architekta, który w 1893 r. projektował synagogę dla Warszawy. Być może, jak przypuszcza Carol Herselle Krinsky, był nim Lew Bachman.

Warszawska synagoga została zbudowana w stylu neoromańskim, z elementami ornamentyki wschodniej: bizantyjskiej i mauretańskiej. Wzniesiona na planie litery T, jest budynkiem orientowanym, to znaczy zaaranżowanym w ten sposób, by w czasie modlitwy wierni zwracali się na wschód, w symboliczną stronę Jerozolimy. Od wschodu znajduje się sala główna przeznaczona dla mężczyzn, od zachodu szerszy od głównego korpusu przedsionek z umieszczonym nad nim babińcem (galerią dla kobiet). Układ trzynawowej sali głównej z emporami (galeriami) nad nawami bocznymi oraz chórem zachodnim, umieszczonym nad przedsionkiem, nawiązuje do wnętrz synagog reformowanych, np. Tempel w Krakowie czy Wielkiej Synagogi na Tłomackiem w Warszawie.

Fasada i wszystkie elewacje Synagogi Nożyków są bardzo starannie opracowane i rozplanowane. Obie kondygnacje ścian pokryte są poziomym boniowaniem i rozdzielone pasem fryzu akantowego. W elewacjach bocznych główną ozdobą jest rytm trójdzielnych arkadkowych okien ujętych dekoracją plecionkową z plastycznie opracowanymi wspornikami z motywem wstęgowej plecionki. Monumentalna fasada jest wyższa, podzielona na trzy kondygnacje i ma bogatszą dekorację symboliczną. Część środkowa zaznaczona jest lekkim ryzalitem zwieńczonym trójkątnym szczytem. Ideowe przesłanie fasady od wejścia ku szczytowi podkreślone jest dodatkowo przez wydzielenie podziałami architektonicznymi części środkowej ryzalitu. W najniższej kondygnacji znajduje się główne wejście umieszczone na osi budynku, które razem z sąsiednimi oknami tworzy potężny trójdzielny arkadowy portal. Największa półokrągła arkada nad drzwiami do synagogi, ujęta dekoracyjnym obramieniem z przeplatających się kół wypełnionych plecionką, zakończonym wspornikami w kształcie lwich głów.

Nad portalem, na wysokości fryzu umieszczony jest rozwinięty zwój Tory, ukoronowany wieżami z wpisanymi w środek Tablicami z Dziesięciorgiem Przykazań. Z obu stron marmurowych Tablic znajdują się dwie kolumny. Być może są to symbolicznie odwzorowane kolumny ustawione przed wiekami przed wejściem do Świątyni, noszące nazwy: Jakin i Boaz. W dwóch masywnych wieżach, znajdujących się w zwieńczeniu wałków Tory, odnajdujemy jeszcze jedno nawiązanie do Świątyni Jerozolimskiej – "domu dla Imienia Pana". W Księdze Przypowieści Salomona czytamy: "Imię Pana jest mocną wieżą; chroni się do niej sprawiedliwy i jest bezpieczny". (Przypowieści Salomona, 18. 10) Synagoga, do której wstępują wierni, przez nawiązanie do Świątyni staje się małym sanktuarium, a jednocześnie już na fasadzie przypomina się wiernym słowa Jahwe o nakazie przestrzegania bożych przykazań: "Starajcie się więc czynić tak, jak rozkazał wam Pan, wasz Bóg. Nie zbaczajcie ani w prawo, ani w lewo. IdĽcie dokładnie drogą, jaką wam nakazał Pan, wasz Bóg, abyście zachowali życie, aby się wam dobrze powodziło i abyście długo żyli w ziemi, którą posiądziecie!" (V Księga Mojżeszowa /Deuteronomium/, 5. 32-33).

Cztery prostokątne okna drugiej kondygnacji rozdzielone są przez, umieszczone po dwie, przyścienne kolumny, które prowadzą wzrok w kierunku znajdującej się w zamknięciu trójkątnego szczytu olbrzymiej rozety z wpisaną w środek gwiazdą Dawida. Sześcioramienna Gwiazda Dawida (hebr. Magen Dawid - właściwie Tarcza Dawida) utworzona jest z dwóch splecionych trójkątów równobocznych. Początkowo używana była jako ornament lub znak magiczny zarówno przez chrześcijan, muzułmanów, jak i żydów. W XVIII w. mistycy żydowscy nadali jej symbolikę mesjańską. Wraz z pojawieniem się nowych nurtów w kulturze żydowskiej w końcu XVIII stulecia, Żydzi z Pragi przyjęli Gwiazdę Dawida jako symbol religijny, co spopularyzowało ją w całej Europie. W końcu XIX w. uznawana już była powszechnie za symbol judaizmu i żydostwa. Gwiazda Dawida stała się także popularnym motywem zdobniczym, który często pojawiał się na macewach i przedmiotach kultowych. Jako znak religii żydowskiej umieszczana była na fasadach synagog.

Nie ulega wątpliwości, że architekt doskonale orientował się w symbolicznej wymowie motywów użytych do ozdobienia fasady. Ich treść najprawdopodobniej była opracowana przez uczonych w Piśmie rabinów. Nieznany twórca synagogi stworzył z tych elementów harmonijną całość, nadając niewielkiej fasadzie charakter zarazem monumentalny i reprezentacyjny, podkreślając przy tym religijne znaczenie budynku.

Do wnętrza synagogi wchodzi się po kilku stopniach. Kwadratowy, wsparty na dwóch kolumnach przedsionek prowadzi do sali głównej. "Talmudyczne, zapewne metaforyczne zalecenie wchodzenia do synagogi przez dwoje drzwi (Talmud, Traktat Brachot 8a) zostało przez budowniczych synagog potraktowane dosłownie". W każdej synagodze znajduje się przedsionek, w którym umieszczane jest misa z kranem - nazywana kijor - służąca do rytualnego obmywania rąk przed wejściem do sali modlitw. W Synagodze Nożyków jest to marmurowy kijor w kształcie konchy z nodusem w formie wazonu, w którym zajduje się dwuuszna kwarta.

Z prawej strony przedsionka stoi stół, na którym zapala się świece podczas świąt i w Dzień Pojednania (Jom Kipur), kiedy wspomina się zmarłych. Izkor (hebr. wspomnij, pamiętaj) pochodzi od początkowych słów modlitwy odmawianej wówczas za nieżyjących krewnych: "Wspomnij, Panie, na duszę mego ojca (lub matki, brata, siostry...) niech wiecznym węzłem splecie duszę jego z życiem ... sprawiedliwych w ogrodzie Eden". Przy wejściu do sali głównej znajdują się skarbonki (podobnie przy wejściu na babiniec). Wrzucane przez wiernych datki przeznaczone są na działalność charytatywną gminy.

Z przedsionka przechodzi się do przestronnej, jasno oświetlonej sali głównej, która w Synagodze Nożyków przeznaczona jest wyłącznie dla mężczyzn. Prostokątna, trójnawowa sala główna o wymiarach 16 x 21 metrów przekryta jest sklepieniami żaglastymi na profilowanych gurtach. W nawach bocznych, niższych od nawy głównej, znajdują się galerie dla kobiet (empory), podparte na przemian kwadratowymi filarami, których trzony ozdobione są płycinami z motywem rozet i okrągłymi, gładkimi i wysmukłymi kolumnami zwieńczonymi korynckimi kapitelami z liśćmi akantu, rozetkami, konchami i wolutkami. Babiniec otwiera się ku wnętrzu szerokimi arkadami wspartymi na ośmiobocznych filarach o półkoliście kanelowanych trzonach, z kapitelami ozdobionymi wolutowo zwiniętymi liśćmi i pąkami akantu, wtopionymi w dolnej części w balustradę galerii. Zarówno filary, jak i kolumny sali głównej i babińca wykonane są z żeliwa. Na babiniec, połączony z galerią znajdującą się nad przedsionkiem, wiedzie oddzielna klatka schodowa, do której wejście znajduje się w południowej ścianie zachodniego ryzalitu.

Kondygnacje rozdziela obiegający całe wnętrze fryz akantowy wzbogacony motywem winorośli. Wnętrze sali głównej oświetlone jest przez rząd czterech prostokątnych okien zamkniętych łukiem odcinkowym, umieszczonych na wysokości pierwszego piętra w chórze zachodnim oraz przede wszystkim przez okna umieszczone w elewacjach bocznych. W dolnej i górnej partii budowli powtarza się układ dziewięciu wąskich, zakończonych półokrągłym łukiem okien, które w każdej z trzech części ścian bocznych, rozdzielonych przyściennymi filarami, tworzą układ trójdzielnych wysokich arkadkowych okien. Środkowe okna w dolnej części budynku są ślepe.

Światło dzienne padające przez okna odgrywa wielką rolę we wnętrzu synagogi, gdyż prorok Daniel "...miał (...) w swoim górnym pokoju okna otwarte w stronę Jeruzalemu i trzy razy dziennie padał na kolana, modlił się i wysławiał swojego Boga, jak to zwykle dotąd czynił" (Księga Daniela, 6. 11). Powszechnie został przyjęty nie tylko obowiązek modlitwy wypowiadanej trzy razy dziennie, lecz także nakaz umieszczania okien w synagogach, przez które padać będzie światło z nieba oraz kierunek - ku Jerozolimie, w którym winni zwracać się wierni.

We wschodniej (lub zwróconej ku Jerozolimie) ścianie synagog umieszczano aron ha-kodesz (hebr. święta skrzynia) - szafę, w której przechowywane są zwoje Tory. Nazwa aron ha-kodesz pochodzi od Arki Przymierza i symbolicznie nawiązuje do miejsca Świętego Świętych w Świątyni Jerozolimskiej, w którym stała skrzynia Arki Przymierza z Tablicami z Dziesięciorgiem Przykazań. Na belkowaniu aron ha-kodesz w synagodze Nożyków widnieje fragment Psalmu 118: "Otwórzcie mi bramy sprawiedliwości, wejdę tam i dzięki złożę Panu". W bramy Świątyni wstępuje "Pan zastępów, On jest król Chwały". Fragment Psalmu 118 na aron ha-kodesz przypomina, iż brama jest zarówno symbolicznym przywołaniem stałej obecności Boga w życiu każdego człowieka, jak i symbolem eschatologicznym, granicą między doczesnością a wiecznością, bramą wiodącą do nieba. Także inny fragment z Psalmu 118: "Oto jest brama Pańska, w nią wejdą Sprawiedliwi" był często umieszczany na aronot ha-kodesz. Słowa te były także inspiracją dla architektów do nadawania aronom formy bramnych portyków.

Podczas modłów zgromadzeni w synagodze zwracają się w stronę Jerozolimy, dlatego, zwłaszcza w synagogach reformowanych, aron ha-kodesz stawał się centralnym punktem nabożeństwa i głównym elementem wystroju wnętrza.

Aron ha-kodesz z Synagogi Nożyków - umieszczony na podwyższeniu w płytkiej półokrągłej niszy - zbudowany jest w kształcie kolumnowego portyku - bramy do niebios. Ponad nim, na wysokości galerii bocznych znajduje się chór otwierający się na salę główną wielką półokrągłą arkadą. Rozwiązanie architektoniczne ściany wschodniej oraz wspaniała oprawa samego aronu tworzą monumentalną całość. Jego kształt nawiązuje do wcześniejszego, jeszcze potężniejszego rozwiązania części wschodniej w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem.

Architekt nadał arce formę trzyosiowego portyku z wysuniętą do przodu częścią środkową założoną na planie prostokąta ze ściętymi od strony sali narożnikami. Arka wsparta na czterech czerwono-brązowych granitowych kolumnach z wykonanymi z białego marmuru bazami i kapitelami, dĽwigającymi marmurowe, rozcięte gzymsem z białego marmuru potężne belkowanie, zwieńczona jest wysoką ośmioboczną kopułą-koroną, której forma stanowi nawiązanie do Pierwszego Przybytku - Namiotu Spotkania. Pokryta miedzianą ażurową łuską kopuła wypełniona jest obecnie matowym białym szkłem (przed wojną było ono barwne) i zakończona latarenką z Gwiazdą Dawida. Motyw łusek przypomina prawdę eschatologiczną o życiu wiecznym (jego symbolem są często ryby) i nastaniu ery mesjańskiej (mięso Lewiatana będą spożywać sprawiedliwi na uczcie mesjańskiej, a skóra jego posłuży do zbudowania namiotu, w którym znajdą oni wieczne schronienie). Wykonane z miedzi łuski nawiązują do popularnych przedstawień ryby lub Lewiatana, spotykanych na miedzianych naczyniach do obmywania rąk. Wąż i miedĽ w języku hebrajskim posiadają ten sam rdzeń: "nchsz". W sztuce żydowskiej artyści często używali symboli, których Ľródłem były przekazy biblijne i właściwości języka hebrajskiego.

Ściana za portykiem wyłożona jest czerwonym marmurem. Znajdują się przy niej cztery kolumny, każda zestawiona z pilastrem o identycznej głowicy. Do wnęki, w której przechowywane są zwoje Tory, wiodą symetrycznie ustawione marmurowe schodki z ażurową żelazną balustradą, wypełnioną motywem esowato wygiętej roślinnej plecionki. Ozdobne drzwi aron ha-kodesz ukryte są za zasłoną z hebrajskiego nazywaną parochetem, która przypominać ma o zasłonie ze Świątyni oddzielającej Święte Świętych z Arką Przymierza od reszty Świątyni. Parochet jest więc, podobnie jak zasłona w Świątyni, symbolicznym oddzieleniem strefy sacrum od profanum. Na współczesnym, granatowym parochecie, zawieszonym w warszawskiej synagodze, wyhaftowane są stylizowane litery hebrajskie dwóch początkowych słów modlitwy "Szma Israel" – "Słuchaj Izraelu! Pan jest Bogiem naszym, Pan jedynie!" (V Księga Mojżeszowa /Deuteronomium/, 6, 4.), odmawianej codziennie w czasie modlitwy porannej (hebr. szacharit) i wieczornej (hebr. maariw). Przymocowany u góry lambrekin (hebr. kaporet) ozdobiony jest gwiazdami Dawida.

Aron ha-kodesz Synagogi Nożyków, wykonany z materiałów najwyższej jakości, tworzy całość o wyrafinowanej kolorystyce i formie architektonicznej oraz czytelnej symbolice.

Po zburzeniu Drugiej Świątyni Jerozolimskiej w 70 r. n.e. w synagogach, zgodnie z przepisem talmudycznym, nie wolno było odtwarzać sprzętów świątynnych. Kontynuacją boskiego światła menory (siedmioramiennego świecznika ze Świątyni), jest ner tamid - wieczna lampa, która wg. Biblijnego nakazu pali się nawet wówczas, gdy synagoga jest pusta lub zamknięta. Także w Synagodze Nożyków z lewej strony aronu świeci się wieczna lampa przypominająca nam o nieustannej obecności Boga.

W wyłożonej płytami z białego marmuru szafie aron ha-kodesz przechowywane są zwoje Tory (hebr. sefer Tora), czyli Pięcioksiąg - pięć pierwszych ksiąg Biblii. Tora przepisywana jest ręcznie przez pisarza (hebr. sofer), gęsim piórem maczanym w specjalnym atramencie na pergaminie ze skóry koszernego zwierzęcia. Kawałki pergaminu są potem zszywane i zwijane w rodały. Zwoje okrywa się ozdobną "sukienką" (hebr. meil), na której zawiesza się tarczę (hebr. tas) i wskazówkę do Tory nazywaną jadem (hebr. ręka), na drążki zwoju nakłada się koronę (hebr. keter) lub rimonim (hebr. owoce granatu). Pergaminu nie wolno dotykać dłonią, dlatego osoby (w gminach ortodoksyjnych są to jedynie mężczyĽni) wywołane do odczytania przypadającego na dany dzień fragmentu Tory do pomocy przy śledzeniu tekstu używają wskazówki.

W kolejne soboty podczas popołudniowego nabożeństwa (hebr. mincha) z bimy odczytuje się przypadający na dany tydzień fragment Tory oraz prowadzi modły, dlatego jest ona obok aron ha-kodesz najważniejszym elementem wnętrza synagog. W Synagodze Nożyków jest to czworokątne, niezbyt wysokie podium otoczone żelazną, współczesną ażurową balustradą, umieszczone na wprost aron ha-kodesz.

Obok aron ha-kodesz, z prawej strony znajduje się pulpit kantora (chazana), który przewodniczy modłom. W tradycyjnych synagogach mężczyĽni modlili się przy własnych pulpitach, które mogli dowolnie przestawiać i obracać. W Synagodze Nożyków wierni modlą się w ławkach zwróconych w stronę Arki. Wł. Prawdzic tak opisuje modlitwy w synagodze: "Ten tłum mężczyzn, wypełniający dół, bierze żywy udział w nabożeństwie. Może śpiewy są mniej artystyczne [niż w synagodze na Tłomackiem - RP.], ale drga w nich nuta namiętna, żeby nie powiedzieć jeszcze, fanatyczna. A sąsiedzi moi kiwają się bez przerwy, mrucząc do wtóru słowa modlitwy. I z tej świątyni płynie ku górze istotnie zbiorowa jakaś tęskna, monotonna, rozmodlona melopea". W Synagodze Nożyków modlitwy od początku prowadziło wielu sławnych kantorów, m.in. Mordechaj Herszman - nadkantor synagogi w Wilnie oraz jego młodszy brat Szlomo Herszman.

Na wprost pulpitu kantora, na ścianie wschodniej, zawieszone jest sziwiti - tablica ze słowami z psalmu: "Stawiam [hebr. sziwiti] Pana przed sobą zawsze, bo kiedy On jest po prawicy mojej, nie zachwieję się" (Księga Psalmów, Psalm 16.8). W papierowym sziwiti z Synagogi Nożyków w centrum znajduje się tetragram - składające się z czterech hebrajskich liter imię Boga, którego nigdy się nie wymawia, w otoczeniu imion boskich i anielskich, oraz z umieszczonym u dołu wizerunkiem menory.

W kącie synagogi przy ścianie wschodniej stoją półki zapełnione książkami: modlitewnikami, traktatami Talmudu, literaturą rabiniczną. Przypominają o jeszcze jednej ważnej roli synagogi, która oprócz domu modlitwy jest także domem nauki (hebr. beit ha-midrasz), miejscem studiowania Tory i Talmudu. Jak pisał J. A. Heschel: "W prawie każdym żydowskim domu w Europie Wschodniej, nawet najskromniejszym i najbiedniejszym, stała szafa pełna książek (…). Książki nie były schronieniem dla zawiedzionych ani środkiem dla sporadycznego umoralniania. Były paleniskami życiowej siły, odpornymi na działanie czasu naczyniami dla gromadzenia wiecznie wartościowych monet ducha".

W czasie wieczornych modlitw (hebr. maariw) wnętrze Synagogi Nożyków oświetlone jest czterema brązowymi świecznikami w kształcie korony. Duże, ozdobne, dwustopniowe świeczniki złożone są z szerokiej obręczy połączonej z częścią górną łagodnie wygiętymi prętami i zwieńczone małymi koronami.

Wbudowana we wnętrze sali głównej obszerna galeria dla kobiet oddzielona jest jedynie niską balustradą ozdobioną płycinami z motywem plecionki. Plecionka występuje też na fasadzie, przy obramieniach okien oraz w formie fryzu i ozdobnych płycin w fasadzie zachodniej. W każdej z trzech oddzielonych kolumną części balustrady znajdują się trzy płyciny zaś w każdej płycinie trzy wieńce z plecionką. Układ płycin w balustradzie powtarza trójdzielny układ arkadowych okien na piętrze.

W żydowskiej sztuce kultowej motyw plecionki pojawia się zarówno na macewach, jak i w przedstawieniach menory, gdzie jest ona nie tylko elementem dekoracyjnym, lecz także przypomnieniem "węzła życia" wiecznego. Na żydowskich nagrobkach (macewach) często pojawia się inskrypcja, pisana skrótem, który odczytujemy: "Niech dusza [zmarłego] związana będzie w węzeł życia".

Ten sam skrót znajduje się także na pamiątkowej marmurowej tablicy, wmurowanej w lewej nawie sali głównej, poświęconej pamięci zmarłych fundatorów Rywki i Zalmana Nożyków, gdzie widnieje hebrajski tekst: "Ku wiecznej Pamięci / Ta synagoga została ufundowana w roku 5660 (1900) przez / Zalmana ben Menasze Nożyk B.P. / zmarłego dnia 11 tewet 5663 (1903) / i żonę Rywkę bat Mosze / zmarłą dnia 11 kislew 5675 (1914). Niech dusze ich będą włączone w wieniec życia wiecznego".

W zdobieniach elewacji oraz wnętrza synagogi twórca warszawskiej bożnicy wykorzystał zarówno dekoracyjne walory ornamentu plecionkowego, jak i biblijne, i eschatologiczne Ľródła tego motywu w sztuce żydowskiej, co nasuwa przypuszczenie o celowym jego wykorzystaniu.

Architektura romańska była niewątpliwie główną inspiracją dla twórcy Synagogi Nożyków. Poczynając od przejrzystego, łatwo czytelnego planu budowli, przez kształt kwadratowego przedsionka przypominającego kruchty we wczesnośredniowiecznych kościołach, aż do jasnej, podporządkowanej głównej idei kompozycji elewacji i fasady budynku. Wpływy romańskie spotykamy także w kształcie i trójdzielnym układzie arkadowych okien oraz w dekoracji - oprócz omówionej już plecionki jest to motyw rozety, występujący w fasadzie oraz w zdobieniach filarów i kapiteli. Przełom XIX i XX stulecia był jednak już czasem stylów historycznych, czerpiących wzorce ze sztuki wszystkich okresów przeszłości i wszystkich kontynentów. W Synagodze Nożyków będą to zarówno renesansowe raczej niż greckie, korynckie kapitele filarów i kolumn w sali głównej, jak i bizantyzujące głowice kolumn podtrzymujących kopułę aronu. Architekt sięgał także po nowocześniejsze rozwiązania techniczne i nowe materiały. Przede wszystkim było to żelazo - użyte głównie w balustradach schodów i latarniach zdobiących elewacje oraz żeliwo, z którego zostały odlane kolumny i filary sali głównej. Kapitele filarów z galerii dla kobiet, podobnie jak wazony i zwieńczenie szczytu fasady, wykonane są z blachy cynkowej. Prawie całe wyposażenie synagogi (oprócz bimy) należy do pierwotnego wystroju wnętrza i pochodzi z lat 1898-1902.

W przeciwieństwie do bogato zdobionych polichromiami wnętrz nowożytnych bożnic, jak i wznoszonych w XIX stuleciu synagog (np. arabeskowe polichromie w synagodze Tempel w Krakowie), w warszawskiej bożnicy nie zachowały się ślady malowideł, dlatego po renowacji wnętrze pozostawiono w jednolitej bieli.

Synagoga Nożyków jest dziełem wysokiej klasy architekta, któremu udało się stworzyć harmonijną budowlę w pełni łączącą walory użytkowe jako miejsca modlitwy oraz podkreślenia jej odmienności i wyróżnienia jej z otoczenia jako budynku synagogi. Mimo iż Synagoga Nożyków była pod względem wielkości i architektury stosunkowo skromną budowlą, mieszczącą nie więcej niż 600 osób (szczególnie w porównaniu do imponującej Wielkiej Synagogi na Tłomackiem, w której mogło modlić się jednocześnie 2200 osób), jest ona budynkiem o dużych walorach architektonicznych.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. Warszawska Gmina Starozakonnych, dekretem naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego z 1919 r., zmieniła nazwę na Gmina Żydowska m.st. Warszawy. Synagoga Nożyków po wielu latach użytkowania wymagała już odnowienia. W 1923 roku rozpoczął się remont i przebudowa synagogi. Zmiany nie były wielkie. Do wschodniej ściany dobudowano półokrągły chór. Śladem tej przebudowy - projektowanej i nadzorowanej przez Maurycego Grodzieńskiego - są dwa, obecnie ślepe, witrażowe okna w ścianie wschodniej, wypełnione motywem geometrycznej plecionki.

Niewiele wiemy o losach Synagogi Nożyków w dwudziestoleciu międzywojennym. Zapewne jak dawniej, każdego dnia, w szabas oraz we wszystkie święta gromadzili się w niej na wspólną modlitwę żydowscy mieszkańcy Grzybowa. Sławę zyskał natomiast chór męski Synagogi Nożyków prowadzony przez kompozytora, dyrygenta i pedagoga Abrahama Cwi Dawidowicza (1877-1942), dzięki któremu na nabożeństwa przychodzili wierni nie tylko z Warszawy. W synagodze odbywały się także koncerty okolicznościowe – z okazji świąt żydowskich czy patriotycznych rocznic, jak np. dzień śmierci twórcy syjonizmu Teodora Herzla.




"Tu stała kiedyś bożnica z ptasią dzwonnicą topoli..."



1 września 1939 r. z wkroczeniem wojsk hitlerowskich do Polski rozpoczęła się II wojna światowa. Niewielu wówczas mogło przypuszczać, że przyniesie ona śmierć i zagładę prawie całej społeczności żydowskiej w Polsce.

Już od końca września 1939 r. liczne zarządzenia niemieckie zmieniły całkowicie życie Żydów, usuwając ich poza nawias życia społecznego. Prawie natychmiast po wejściu armii niemieckiej na ziemie polskie rozpoczęły się prześladowania Żydów. W pracy zachowanej w archiwum getta warszawskiego, tzw. Archiwum Ringelbluma "Z dziejów życia religijnego w czasie wojny" rabin Szymon Huberband (1909-1942) pisał o prześladowaniach: "Ich [Niemców] intencja polegała na tym, aby zabić uczucia religijne u pobożnych Żydów, podobnie jak służyły temu celowi podpalanie synagog, cięcie na kawałki ksiąg Tory, niszczenie cmentarzy". W styczniu 1940 r. Niemcy zamknęli wszystkie warszawskie synagogi - w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem urządzono magazyn mebli, Synagogę Nożyków zamieniono na stajnię i magazyn paszy. Wnętrze obu zostało całkowicie zdewastowane.

16 listopada 1940 r. getto w Warszawie zostało zamknięte - wybudowano mur oddzielający teren getta od tzw. strony aryjskiej, zamurowano bramy, przejścia, ulice. Za murami znalazło się około 500 tysięcy ludzi, którzy zostali pozbawieni swych majątków, warsztatów, mieszkań, pracy i możliwości zarobku. Za opuszczenie dzielnicy żydowskiej groziła śmierć.

Pomimo niemieckiego zakazu życie religijne w getcie trwało nieprzerwanie, modlono się w prywatnych domach modlitwy, zaś uczniowie chasydzkich jeszybotów studiowali Torę i Talmud w "kibecim fun bocherim tojre" - zgromadzeniach uczących się Tory. "Synagogi są zamknięte, - zanotował w swym pamiętniku Chaim Kapłan - ale w każdym domu jest prowizoryczna bóżniczka, w której kantor upiększa modły swym śpiewem". Potajemnie otwarto także niektóre mykwy, lecz dopiero w sierpniu 1941 r. udało się uzyskać oficjalne zezwolenie na otwarcie pięciu mykw. Wcześniej, 17 marca tego roku władze niemieckie zezwoliły Żydom na odprawiania modłów w synagogach i domach modlitwy w święta Rosz Ha-szana, Jom Kipur, Sukot, Pesach i Szawuot. Modły i nabożeństwa odprawiane były przede wszystkim w Wielkiej Synagodze na Tłomackiem. W Synagodze Nożyków nabożeństwa przywrócono dopiero we wrześniu 1941 r. i trwały one do rozpoczęcia deportacji w lipcu 1942 r. W tym czasie kazania w Synagodze Nożyków wygłaszał wielki historyk profesor Majer Bałaban, który zmarł w getcie 12 grudnia 1942 r. "Życie religijne - tak jak je opisał Szymon Huberband - obok innych przejawów ducha żydowskiego, pomagało przetrwać, niosło otuchę, utrzymywało wiarę w przeżycie".

22 lipca 1942 r. rozpoczęła się zagłada dzielnicy żydowskiej w Warszawie. W ciągu dwóch miesięcy do obozu zagłady w Treblince zostało wywiezionych około 350 tys. warszawskich Żydów. Ci, którzy przeżyli, zostali skoszarowani w szopach - zakładach pracy przymusowej. Teren getta został zmniejszony i tzw. małe getto, gdzie stała Synagoga Nożyków, zostało włączone do dzielnicy aryjskiej.

19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Po wielu dniach walki prawie wszyscy pozostali jeszcze przy życiu Żydzi zostali zamordowani lub wywiezieni do obozów zagłady. 16 maja 1943 r. wysadzono w powietrze Wielką Synagogę na Tłomackiem. Społeczność żydowska w Warszawie przestała istnieć.




"A jeśli kiedyś wrócę ... Czy zastanę tam kogo ?"




3 miliony polskich Żydów zostało zamordowanych w czasie II wojny światowej. Niewielu udało się przeżyć gehennę obozów koncentracyjnych, jedynie niektórym udało się ukryć po stronie aryjskiej. Po wojnie wracali do Polski ci, którzy w 1940 i 1941 r. zostali zesłani do Kazachstanu czy syberyjskich łagrów. Próbowali odbudować swoje życie osobiste, stworzyć podwaliny życia żydowskiego w Polsce. Centrum tego życia znów była Warszawa, ale w morzu ruin, tam gdzie kiedyś były domy Muranowa, Grzybowa i Leszna, stała jedynie ocalała Synagoga Nożyków. Pierwsze nabożeństwa po wojnie odbyły się już latem i jesienią 1945 roku. PóĽniej pobieżnie odremontowano budynek synagogi (w czasie Powstania Warszawskiego bombardowania poważnie uszkodziły dach i elewacje), i w 1951 roku została ona ponownie otwarta dla wiernych. Przez długi czas Synagoga Nożyków, obok Żydowskiego Instytutu Historycznego i teatru żydowskiego, była jednym z niewielu miejsc, gdzie nadal mogli spotykać się Żydzi Warszawy.

Po 1968 r. synagoga została zamknięta, a nieliczni wierni spotykali się na wspólne modlitwy w pokoju znajdującym się w przyległym budynku przy Twardej 6. W połowie lat siedemdziesiątych synagoga została całkowicie zamknięta i rozpoczął się trwający sześć lat (od 1977 do 1983 r.) remont i konserwacja, których celem było przywrócenie jej wyglądu z początku XX w..

Prace były prowadzone przez warszawski oddział Pracowni Konserwacji Zabytków. Naprzeciwko oryginalnej tablicy poświęconej pamięci fundatorów umieszczono nową tablicę pamiątkową w języku polskim i hebrajskimi: "Synagoga warszawska imienia Nożyka została zrewaloryzowana sumptem Państwa Polskiego na przełomie lat 70-tych i 80-tych XX w." Do odnowienia synagogi przyczyniła się w ogromnym stopniu ofiarność Żydów z całego świata, którzy wpłacali hojne datki na renowację bożnicy.

Do synagogi dobudowany został od wschodu aneks, w którym mieściły się biura Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego, który obecnie nosi nazwę Związku Gmin Wyznaniowych w Rzeczypospolitej Polskiej, oraz koszerna stołówka.




"A jeśli kiedyś wrócę ... Czy zastanę tam kogo ?"




W przeddzień 40. rocznicy wybuchu powstania w Getcie Warszawskim, 18 kwietnia 1983 r. synagoga została oficjalnie przekazana wiernym wyznania mojżeszowego do ponownego użytku. Na uroczystość przybyli kantorzy i rabini z całego świata, m.in. Icchak Frenkel - Główny Rabin Tel Awiwu, członek zarządu Światowej Federacji Żydów Polskich, który przywołał w swym wystąpieniu wspomnienie sprzed pięćdziesięciu lat, kiedy modlił się w Synagodze Nożyków... Obecni byli przedstawiciele rządu PRL, władz miejskich Warszawy, przedstawiciele kościołów wszystkich wyznań. Przybyłych powitał Mozes Finkelstein - przewodniczący Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego.

Warszawscy Żydzi znowu mogli modlić się w swojej synagodze. W soboty jak niegdyś zapalane są tu szabasowe świece... a mężczyĽni jak zawsze witają Szabat na nabożeństwie odprawianym przed zachodem słońca, zwanym Przyjęcie Szabasu (hebr. Kabalat Szabat). W każde święto odprawiane są modlitwy i nabożeństwa. W 1985 r., po raz pierwszy po wojnie, w Synagodze Nożyków wierni zgromadzili się na uroczystości bar micwy Mateusza Kosa z Warszawy.

Na początku lat dziewięćdziesiątych po raz pierwszy po wojnie społeczność żydowska w Warszawie mogła odprawiać modły w synagodze z rabinem. W Warszawie urzędował naczelny rabin Polski Menachem Joskowicz oraz - obecny rabin Warszawy - Michael Schudrich.

Pomimo iż w kolejnych falach powojennej emigracji opuściła Polskę duża część ocalonych z zagłady Żydów, a większość tych, którzy pozostali, została wypędzona po wydarzeniach marcowych w 1968 r., wciąż malejąca społeczność Żydów w Polsce znalazła siły na odrodzenie życia żydowskiego. Sprzyjały temu zarówno ogromny wzrost zainteresowania kulturą, religią, przeszłością Żydów w społeczeństwie polskim oraz w świeckich środowiskach zasymilowanych Żydów, jak i przemiany polityczne w Polsce po 1989 r.

"Jeszcze kilka lat temu panowało przekonanie, że w Polsce z kultury żydowskiej niewiele zostało" - mówił Menachem Rosensaft - przedstawiciel Jewish Renaissance Foundation. – "Dziś jest inaczej. Organizowane są obozy wypoczynkowe dla młodych rodzin pochodzenia żydowskiego, powstają centra promujące naszą kulturę". W Warszawie działa żydowskie przedszkole, szkoła podstawowa i gimnazjum. Jewish Renaissance Foundation zamierza przywrócić XIX-wieczny klimat ulicy Próżnej, a w dawnej kamienicy Nożyków pod numerem 9 znajdą się może sklepy, księgarnia i koszerna restauracja.

Powrót do korzeni dla wielu młodych polskich Żydów był także powrotem do religii, do wiary przodków. Synagoga jako dom modlitwy i jako miejsce odbywania się ceremonii żydowskich jest szczególnie ważna w tym procesie.

Warszawska synagoga jest także miejscem ekumenicznych spotkań żydów i chrześcijan. Podczas nabożeństwa odprawionego 19 kwietnia 1993 r. z okazji 50. rocznicy wybuchu Powstania w Getcie Warszawskim po raz pierwszy w historii stosunków chrześcijańsko-żydowskich biskup katolicki – abp. Henryk Muszyński i rabin Warszawy Michael Schudrich modlili się razem w synagodze.

Mało pozostało śladów dawnej żydowskiej Warszawy. Wśród nich znajduje się jedyna ocalona z wojennej pożogi bożnica (synagoga praska została bezmyślnie rozebrana w 1960 r.) - Synagoga im. Małżonków Rywki i Zalmana Nożyków. Przetrwała zagładę mieszkańców dzielnicy żydowskiej i jest dzisiaj jedynym śladem religijnego życia warszawskich Żydów, jednym z niewielu zachowanych reliktów wielowiekowej obecności Żydów w stolicy. Obecnie okolice Twardej i placu Grzybowskiego są sercem żydowskiej Warszawy - w dobudówce Synagogi Nożyków mieszczą się biura: Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, Pomocy Społecznej, American-Jewish Distribution Committee (Joint), Claims Conference. W sąsiednim, ocalałym ze zniszczeń wojennych budynku przy Twardej 6, nazwanym Nasz Dom (hebr. Beit-tejnu) ma siedzibę Fundacja im. Ronalda S. Laudera, sponsorowane jest przez Joint Centrum Edukacyjne Kultury Żydowskiej, redakcja miesięczników "Midrasz"i "Jidełe", żydowskie przedszkole, Klub Seniora Gminy Warszawskiej, Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu, Związek Kombatantów Żydowskich oraz biura podróży: "Our Roots" i "Shalom Travel". Tuż obok synagogi w latach sześćdziesiątych został wzniesiony nowy gmach Państwowego Teatru Żydowskiego imienia Estery Rachel Kamińskiej. W budynku teatru ma siedzibę Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce oraz redakcja "Słowa Żydowskiego" - jedynego tygodnika wydawanego w jidysz i w języku polskim.

I choć obecnie plac Grzybowski i jego okolice leżą raczej na uboczu warszawskiego życia, to w starych, cudem ocalałych kamienicach przy placu Grzybowskim i Próżnej, w małych, przedwojennych sklepikach wciąż handluje się artykułami żelaznymi, tyle że sprzedawcy nie są już Żydami...




El Male Rachamim - Boże pełen miłosierdzia



Na Twardej, w jedynej ocalałej stołecznej bożnicy, w każde święto, kiedy odmawia się izkor (modlitwę za zmarłych) oraz w Dzień Pojednania wciąż rozbrzmiewają słowa modlitwy wspominające zmarłych Rywkę i Zalmana Nożyków: "Zapisując testamentem wybudowaną przez siebie świątynię warszawskiej gminie starozakonnej Bł.P. Zalman Nożyk wyraził życzenie, aby we wszystkie święta, z okazji których odmawia się izkor odmawiano El Male Rachamim za dusze Rywki i Zalmana" - głosi znajdująca się we wnętrzu warszawskiej synagogi współczesna tablica po hebrajsku i po polsku, przypominająca o ostatniej prośbie fundatora:

"El male. Boże pełen litości, panujący na wysokościach! obdarz trwałym wypoczynkiem, pod skrzydłami Swego majestatu, w stopniu świętych i niepokalanych, jaśniejącym jak blask niebios, duszę Rywki i Zalmana, który zszedł z tego świata, dlatego, że Rywka i Zalman ślubowali ofiarę za wspomnienie ich duszy. Oby spoczywali w raju. Niechaj więc Pan miłosierdzia osłoni ich na wieki pod osłoną Swych skrzydeł i wiecznym życiem uszczęśliwi ich duszę. Oby Wiekuisty był ich udziałem i oby spoczywali na łożu swojem, w pokoju, Amen".