Poznając historię Holokaustu, czy to w mikroskali jednego miasteczka, czy makroskali można wyróżnić te same etapy zagłady. W poniższym artykule postaram się pokazać skąd się to wzięło, przedstawić pewien system i sposób jego działania. System ten nazwano po wojnie „ustawowym bezprawiem”. Ze względu na obszerne zagadnienie, niniejszy temat podzieliłem na kilka części. W części pierwszej omówię okres do powstania Generalnego Gubernatorstwa tj. do 26 października 1939 roku.

Część 1

Geneza - okres do 26 października 1939 roku.

Żeby zrozumieć, czym było „ustawowe bezprawie” i skąd się wzięło, oraz poznać pewien mechanizm działania nazistów, którzy mordowali ludzi „majestacie prawa”, trzeba się przenieść do roku 1946. W tym roku niemiecki filozof i teoretyk prawa Gustaw Radbruch (ur. 21 listopada 1878 w Lubece, zm. 23 listopada 1949 w Heidelbergu), zdefiniował „ustawowe bezprawie”, jako zespół ustaw, które są formalnie prawem, stanowiły prawo, jednak nie były moralne i naruszały normy naturalne. Takie prawo nie obowiązuje (lex iniustissima non est lex). Taka norma nie dostępuje godności bycia prawem, może być odrzucona i tym samym obywatele nie mają obowiązku jej przestrzegania, a administracja państwowa i sądownictwo jej stosowania. Formuła została zaprezentowana po raz pierwszy w 1946 r. w artykule „Ustawowe bezprawie i ponad ustawowe prawo”, który był reakcją na degenerację systemu prawnego w czasach Trzeciej Rzeszy. Według Radbrucha, prawnicy niemieccy przez silne przywiązanie do pozytywizmu prawnego, nie byli w stanie przeciwstawić się instrumentalizacji prawa przez nazistów. Instrumentalizacja ta rozpoczęła się wraz z opublikowaniem książki „Mein Kampf”. „Mein Kampf” (pol. Moja walka) – książkę tą napisał Adolf Hitler, w czasie swojego pobytu w więzieniu w Landsbergu na początku lat dwudziestych XX wieku. Opublikowana została w 1925 (I część) i 1927 (II część). Zawierała główne podstawy późniejszej polityki NSDAP. Pierwsza część przedstawia życiorys autora w drugiej zaś Hitler zawarł podstawy swoich teorii antysemickich i narodowo-socjalistycznych. Książka ta stała się czołowym dziełem ideologii i propagandy nazistowskiej w III Rzeszy. Powołując się na eugeniczne tezy rasistowskie, Hitler dowodził, że „rasą panów” są Aryjczycy, a wśród nich szczególna pozycja należy się Niemcom. Słowianie natomiast byli traktowani, jako najniższa z warstw aryjskich, dobra wyłącznie do prac niewolniczych. Według niego najniższą rasowo grupą, wręcz szkodliwą mieszanką ras, mieli być Żydzi, których po przejęciu władzy w Europie za wszelką cenę pragnął zlikwidować. W części pierwszej Hitler dowodził, że wszystkie problemy upadku wielkich Niemiec związane są z Żydami, oraz partią komunistyczną. W części drugiej w rozdziale „Obywatele państwa” możemy przeczytać:

„Narodowe państwo dzieli swoich mieszkańców na trzy klasy: obywateli państwa, poddanych państwa i obcokrajowców. W zasadzie urodzenie daje tylko status poddanego. Nie niesie ono z sobą prawa do piastowania urzędów państwowych ani do brania aktywnego udziału w polityce, to znaczy głosowania w wyborach. W przypadku każdego poddanego rasa i narodowość muszą być udowodnione. „Poddany” może o każdym czasie przestać być poddanym i stać się obywatelem kraju odpowiadającym jego narodowości. Obcokrajowiec tym tylko różni się od „poddanego”, że jest poddanym w obcym państwie.” W świetle tych słów, osoby pochodzenia żydowskiego nie miały szans na bycie obywatelami ze względu na „częstość rasy i krwi”. I dalej w rozdziale „Powojenna polityka Niemiec w kwestii sojuszy” możemy znaleźć zapowiedź późniejszych wydarzeń: „Narodowosocjalistyczny ruch musi zająć się tym, aby w naszym kraju zdawano sobie sprawę z istnienia śmiertelnego wroga oraz z tego, że walka przeciw niemu może być pochodnią rozświetlającą także mniej mroczny okres dla innych narodów i może przynieść korzyść aryjskiej ludzkości w jej walce o życie”. Na podstawie tego zapisu w manifeście NSDAP umieszczono w punkt 4: „Tylko członkowie narodu mogą być obywatelami państwa. A tylko ci, w których żyłach płynie niemiecka krew, bez względu na wyznanie, mogą być członkami narodu. Dlatego żaden Żyd nie może być członkiem narodu.” I dalej w punkcie 5.: „Ten, kto nie jest obywatelem państwa, może mieszkać w Niemczech jedynie w charakterze gościa i musi być traktowany jak podmiot prawa obcego państwa.” I 6: „Prawo wyborcze oraz całe prawodawstwo ma przysługiwać wyłącznie obywatelom państwa. Dlatego żądamy, aby wszystkie urzędowe nominacje – obojętnie, jakiego szczebla – w Rzeszy, w państwie czy małych miejscowościach przyznawano tylko obywatelom państwa.(…)”.

Punkty te uzupełniają jeszcze punkt 8, mówiący o konieczności opuszczenia Rzeszy przez osoby niebędące niemieckiego pochodzenia i nie – aryjczyków, oraz punkt 19: „Żądamy, aby prawo rzymskie, które służy materialistycznemu porządkowi świata zastąpić nowym systemem prawnym w całych Niemczech”. Jednak na przekór temu twierdzeniu Hitler, w całym swoim szaleństwie, żywił wrogość do prawników i całej procedury prawnej. Pomimo tego Hans Frank próbował wprowadzić w Rzeszy system prawny oparty na niemieckich zasadach ludowych. Próby te były równie nieudane jak próby stworzenia ludowo – autorytarnej konstytucji. Hitler torpedował te działania, ponieważ uważał je za zamach na swoją pozycję i rolę, którą dała mu Opatrzność i wola niemieckiego narodu. Instynktownie trzymał się dotychczasowego sytemu prawnego, m. in. Konstytucji – jednocześnie obchodził ten system i osłabiał go za pomocą uprawnień nadzwyczajnych i tworzenia w miarę potrzeby alternatywnych instytucji wykonawczych. Istotą nazistowskiego prawa było też rozróżnienie pomiędzy przyjaciółmi, a wrogami narodowej wspólnoty, określone według kryteriów narzuconych przez samych nazistów. Taki system prawny w połączeniu z propagandą oraz terrorem powodował, że społeczeństwo niemieckie bardziej reagowało na groźbę niż na faktyczne użycie prawa. Mimo takiej postawy Hitlera, po dojściu nazistów do władzy, prawo niemieckie stopniowo przekształcano w omówione już „ustawowe bezprawie” w świetle, którego podzielono Niemców na kategorie. W tym duchu 15 września 1935 roku uchwalono w Reichstagu (i jednocześnie ogłoszone je na zjeździe NSDAP w Norymberdze) tzw. „Ustawy Norymberskie” (niem. Nürnberger Gesetze, też Nürnberger Rassengesetze), które weszły w życie z dniem 1 stycznia 1936 roku. Składały się one z: Ustawy o obywatelstwie Rzeszy, Ustawy o ochronie krwi niemieckiej i niemieckiej czci i Ustawy o barwach i fladze Rzeszy.

Względem tych ustaw stopniowo były wydawane rozporządzenia wykonawcze. Pierwszym było rozporządzenie z 14 listopada 1935 precyzujące ustalenia § 3 ustawy o obywatelstwie Rzeszy, wyłączające Żydów spod jego mocy (§4.1.tego rozporządzenia brzmiał: „Żyd nie może być obywatelem Rzeszy. Nie przysługuje mu prawo głosu w sprawach politycznych; nie może obejmować urzędów publicznych.”). Na mocy tego prawa Żydów można było pozbawić obywatelstwa Rzeszy, ochrony prawnej i własności. Nie mogli oni również pełnić służby w urzędach państwowych ani w wojsku. W świetle ustawy „O ochronie krwi niemieckiej i honoru niemieckiego z 15 września 1935” nie mogli także posługiwać się barwami narodowymi, ale mieli prawo do barw syjonistycznych: „§4

1. Żydom zabrania się podnosić flagi państwowej i narodowej oraz pokazywać barwy narodowe.

2. Za to pozwala się im pokazywać kolory żydowskie. Wypełnienie tego uprawnienia podlega ochronie państwowej.” W czasie wojny zapis ten, miał taki wymiar, że ludność w gettach musiała nosić różnego rodzaju opaski lub naszyte na ubraniach gwiazdy Dawida, podczas gdy obywatelom podbitych państw zabraniano używania ich barw narodowych i godeł. W dalszej części ustawa ta regulowała też, kto był uznawany za Żyda w świetle pochodzenia lub zawartego związku.

Na podstawie tak skonstruowanego prawa w latach 1936 – 1939 w Rzeszy Niemieckiej i na terenach przyłączonych Żydzi z dnia na dzień zostali pozbawieni elementarnych życiowych praw i zasad, a nierzadko jeszcze wszystkich dóbr materialnych.

Tak pokrótce przedstawiała się sytuacja obywateli niemieckich pochodzenia żydowskiego w III Rzeszy.

Zgodnie z wytyczoną polityką „Lebensraum’u” (przestrzeni życiowej). Naziści dokonali anszlusów Austrii i Czechosłowacji, by w końcu 1 września 1939 wypowiadając wojnę Polsce wywołać II Wojnę światową.

We wrześniu 1939 i przez krótki okres po kampanii, okupowane ziemie polskie pozostawały pod zarządem Zarządu Wojskowego. Początkowo na jego czele stał gen. Gerd von Rundstedt, a potem gen. Johannes von Blaskowitz. W ramach tego zarządu działała Administracja Cywilna pod przewodnictwem Hansa Franka. Ustanowienie takiego zarządu, oraz sama agresja, było już samo w sobie, sprzeczne z prawem międzynarodowym.

1 Września 1939 roku, dowódca niemieckich wojsk lądowych von Brauchitsch wydał odezwę do ludności polskiej, w której m. in. czytamy: „Siły zbrojne nie widzą w ludności cywilnej swego wroga. Wszystkie postanowienia prawa międzynarodowego będą szanowane. Życie gospodarcze oraz administracja są nadal czynne lub będą odbudowane na nowo”. Jednak za oddziałami Wehrmachtu szły specjalne grupy operacyjne policji gestapo – Einsatzgruppen, które miały za zadanie łamać opór przeciw nowej władzy, co w praktyce sprowadzało się do terroru, aresztowań, i grabieży. I pomimo tej odezwy, jak wiadomo z historii, doszło do pierwszych pogromów ludności żydowskiej, jak na przykład w Częstochowie zajętej przez Niemców już 3 września 1939. Do podobnych aktów przemocy dochodziło zawłaszcza na terenach, które docelowo miały być włączone do Rzeszy tj. na Pomorzu, Śląsku i Wielkopolsce.

Jeszcze w trakcie działań wojennych nazistowskie władze przystąpiły do energicznego ustalania władzy administracyjnej, zakresu jej zadań. 7 Września 1939 roku Reinhard Heydrich będący szefem Policji Bezpieczeństwa (SS) i Służby Bezpieczeństwa (SD), podczas posiedzenia w Berlinie z podległymi mu szefami urzędów, w sprawie przyszłej polityki w stosunku do Polski i narodu polskiego wypowiedział następujące słowa:

„(…)4. Dla Polski nie przewiduje się ustanowienia rządu jak dla Protektoratu, lecz utworzenie całkowicie niemieckiej administracji. (…) 5. Żydzi polscy oraz Żydzi, którzy przybyli z Polski i w międzyczasie przyjęli niemieckie obywatelstwo, winni być usunięci z terenów Niemiec.” Do dowódców wspomnianych już Einsatzgruppen 21 września skierował tajny telefonogram w sprawie etapów postępowania z ludnością żydowską. Był to rozkaz o charakterze eksterminacyjnym, nakazujący usunięcie wszystkich Żydów z Wielkopolski, Pomorza, Górnego Śląska. Został on wykonany na przełomie 1939 – 1940 roku. Pozwolę sobie zacytować jego większą część, jako, że telefonogram ten miał olbrzymie znaczenie dla działań nazistowskich na terenie okupowanej Polski. Dodam jeszcze, że 21 września nadal trwały walki z armią polską, choć ona była w odwrocie, a od czterech dni, zgodnie z paktem Ribbentrop – Mołotow, trwała inwazja radziecka na wschodnie tereny Polski. „(…) Część I:

Pierwszym założeniem prowadzącym do ostatecznego celu jest koncentracja Żydów z prowincji w większych miastach. Należy przeprowadzić ją we wzmożonym tempie. Należy przy tym uwzględnić różnice:

1) Między terytoriami: Gdańsk – Prusy Zachodnie, Poznań, Wschodni Górny Śląsk

2) Pozostałymi okupowanymi terytoriami.

W miarę możności należy wymienione pod numerem 1 terytoria opróżnić z Żydów, a przynajmniej dążyć do tego, by zostali oni skoncentrowani w niewielkiej liczbie miast.

Na terenach wymienionych pod numerem 2 należy stworzyć możliwie Malo punktów koncentracji, co ułatwi późniejsze kroki. Należy przy tym starać się o to, aby tylko te miasta wyznaczać na punkty koncentracji, które są węzłami kolejowymi lub przynajmniej leża przy liniach kolejowych.

Trzeba przyjąć zasadę, że gminy żydowskie liczące poniżej 500 głów należy rozwiązać i skierować do najbliższego miasta będącego punktem koncentracji. (…).

Część II:

1). W każdej gminie żydowskiej należy ustanowić żydowską Radę Starszych [Judenrat – przyp. Cichy], którą w miarę możności należy z pozostałych na miejscu osobistości i rabinów. Rada Starszych winna obejmować do 24 Żydów (mężczyzn), zależnie od wielkości gminy żydowskiej. Radę należy obarczyć pełną odpowiedzialnością w całkowitym tego słowa znaczeniu za dokładne i terminowe wykonywanie wszelkich wydanych i wydawanych poleceń.

2). W razie sabotowania tych poleceń należy zagrozić Radom Starszych najostrzejszymi sankcjami.

3). Rady Żydowskie winny przeprowadzić w swoich rejonach pomocniczy spis ludności żydowskiej – stosując w miarę możliwości poddział wg płci (grupy w zależności od wieku) – a) do 16 lat, b) od 16 do 20 lat i c) powyżej 20 lat oraz według głównych grup zawodowych – i w najkrótszym czasie złożyć meldunek o jego działaniach.

4). Rady Starszych należy powiadomić o terminach i możliwościach ewakuacji oraz o trasach ewakuacyjnych. Trzeba je następnie obarczyć osobistą odpowiedzialnością za ewakuację Żydów z prowincji.

Jako uzasadnienie koncentracji Żydów w miastach należy podawać, że według miarodajnych informacji brali oni udział w partyzanckich napadach i akcjach rabunkowych. [Później zapis ten zastąpiono bardziej praktycznym stwierdzeniem o izolacji ludności przed epidemiami tyfusu, duru brzusznego, ospy itp. – przyp. Cichy]

5). Rady Starszych w miastach będących punktami koncentracji powinny być odpowiedzialne za dostarczenie odpowiednich pomieszczeń Żydom przybywającym z prowincji.

Koncentracja Żydów w miastach będzie wymagała prawdopodobnie – z uwagi na ogólne policyjne względy bezpieczeństwa – wydania zarządzeń całkowicie zabraniających Żydom przebywania w niektórych dzielnicach miasta oraz np. opuszczania getta, przebywania poza domem wieczorem po określonej godzinie itd. – oczywiście przy uwzględnieniu potrzeb gospodarczych.

6) Rady Starszych należy także obarczyć odpowiedzialnością za odpowiednie żywienie Żydów w czasie transportowania ich do miast.

Nie należy zgłaszać zastrzeżeń, jeśli wyjeżdżający Żydzi zabierają swoje ruchomości, o ile jest to technicznie w ogóle możliwe.

7). Żydom nie stosującym się do rozkazu przeniesienia się do miasta należy w uzasadnionych wypadkach udzielić krótkiego terminu dodatkowego. Należy zagrozić im najsurowszymi karami, gdyby nie zastosowali się również i do tego terminu. [Na podstawie powyższego zapisu tj. część I i II, uważa się powszechnie, ten telefonogram, jako pierwszy dokument nakazujący niejako tworzenie gett. Z wyjątkiem getta w Piotrkowie Trybunalskim utworzonym 8 października 1939, wszystkie pozostałe zostały utworzone po 26 października, sprawa ta zostanie omówiona w dalszych częściach niniejszego artykułu – przyp. Cichy.]

Część III:

Wszelkie konieczne kroki należy podejmować w najściślejszym porozumieniu i przy współpracy z niemieckimi władzami administracji cywilnej oraz z właściwymi dla danego terenu władzami wojskowymi.

W trakcie ich przeprowadzania należy dbać o to, by zabezpieczenie gospodarcze zajętych terytoriów nie doznało szwanku.

1) Przede wszystkim trzeba uwzględnić potrzeby armii; nie da się np. uniknąć, że początkowo trzeba będzie tu i ówdzie pozostawić żydowskich handlarzy, którzy wobec braku innych możliwości muszą koniecznie pozostać ze względu na aprowizację wojska. W tych wypadkach należy jednakże w porozumieniu z właściwymi miejscowymi niemieckimi władzami administracyjnymi dążyć do najszybszej aryzacji tych przedsiębiorstw i do kontynuowania wysiedlenia Żydów.

2) Z uwagi na ochronę interesów niemieckiej gospodarki na zajętych obszarach należy, rzecz jasna, pozostawić na razie żydowskie gałęzie przemysłu i zakłady o znaczeniu podstawowym dla życia, dla celów wojennych lub planu czteroletniego.

3) Również w tych wypadkach należy dążyć do jak najszybszej aryzacji i do przyśpieszenia ewakuacji Żydów. (…)

Część IV:

Szefowie grup operacyjnych winni składać mi bieżące relacje dotyczące następujących spraw:

1) Orientacyjna liczba Żydów znajdujących się w ich rejonach (w miarę możności z uwzględnieniem podanego wyżej podziału). Należy podawać oddzielnie liczby Żydów będących w trakcie ewakuacji z prowincji oraz tych, którzy się już znajdują w miastach.

2) Nazwy miast wyznaczonych na punkty koncentracji.

3) Wykaz wszystkich żydowskich gałęzi przemysłowych i zakładów o znaczeniu podstawowym dla życia, dla celów wojennych i dla planu czteroletniego znajdujących się w ich rejonie.

Należy w miarę możności stwierdzić, co następuje:

a) rodzaj zakładów (podając równocześnie możliwości przekształcenia ich w zakłady o rzeczywiście podstawowym znaczeniu dla życia, względnie dla celów wojennych lub dla planu czteroletniego;

b) które z tych zakładów należy w pierwszym rzędzie aryzować (aby zapobiec powstawaniu jakichkolwiek szkód), w jaki sposób proponuje się przeprowadzić aryzację – Niemiec czy Polak (decyzja ta zależy od znaczenia zakładu);

c) jaka jest liczba Żydów zatrudnionych w tych zakładach (w tym zajmujących stanowiska kierownicze)

Czy zakład jest w stanie utrzymać się bez większych trudności po ewakuacji Żydów, czy utrzymanie zakładu wymaga przydzielenia niemieckich, względnie polskich sił roboczych? W jakich rozmiarach? O ile trzeba ściągnąć polskie siły robocze, należy dbać o to, by sprowadzać je przede wszystkim z dawniejszych niemieckich prowincji, ażeby narodowość polska została przerzedzona. Sprawy te można przeprowadzić tylko drogą włączenia i współudziału zorganizowanych już niemieckich urzędów pracy. (…)”

Do powyższego tekstu będę jeszcze powracał w dalszych częściach opracowania.

Tymczasem na terenach zajętych przez armię niemiecką dochodziło do powszechnego złodziejstwa, gwałtów i rozbojów głównie na ludności pochodzenia żydowskiego. W wielu miejscowościach podpalano synagogi i dewastowano żydowskie mienie takie jak biblioteki, drukarnie, domy modlitwy i cmentarze. W Warszawie, po wkroczeniu do miasta 1 października 1939 roku, żołnierze niemieccy grabią wszystko, od butów przez żydowskie biblioteki, meble itp. We wschodniej części Polski, Niemcy w okolicach 22 – 23 września, wypędzali ludność żydowską i bez dobytku, w kolumnach wygnali ją za San do radzieckiej strefy okupacyjnej. Sytuacje takie miały miejsce m.in. w Rymanowie, Jarosławiu (gdzie w ciągu sześciu dni deportowano 10 000 osób), Sanoku (około 1000 osób), Łańcucie, Leżajsku, W części miejscowości, które zajął Wehrmacht, a później na mocy porozumienia III Rzeszy z ZSRR, Niemcy wycofali się, w czasie ich pobytu grabiono bezlitośnie wszystko, co tylko miało jakąś wartość. Podobnie dewastowano wszystko, co miało związek z kulturą żydowską. Żydzi padli ofiarą szykan i przemocy ze strony Niemców – religijnym Żydom Niemcy ścinali na ulicach brody, byli bici, a kobiety gwałcone.

W tym czasie, 15 września Hans Frank został mianowany przez Hitlera na generalnego gubernatora przyszłego Generalnego Gubernatorstwa. I już 3 października 1939 roku oświadczył przedstawicielom władz wojskowych, że „Polska ma być traktowana, jako kolonia, Polacy będą niewolnikami Wielko - niemieckiej Światowej Rzeszy”. Generalne Gubernatorstwo zostało utworzone 26 października 1939 na podstawie dekretu Adolfa Hitlera z 12 października 1939. Do tego czasu lokalna administracja niemiecka utworzyła Judenraty w Częstochowie (16 września) i w Warszawie (7 października). W połowie października władze Niemieckie zablokowały żydowskie konta bankowe i depozyty. Żydzi mogli jednorazowo w tygodniu wypłacać 250 złotych. Wprowadzony został też zakaz posiadania więcej niż 2000 złotych gotówki jednorazowo.

Na terenach podbitych przez Niemców w okresie pomiędzy 1 września, a 26 października 1939 nie obowiązywało żadne prawo. Okupanci czując się bezkarnie wiedzieli, że mogli robić wszystko. W późniejszym okresie w Generalnym Gubernatorstwie podobne działania próbowano usankcjonować przy pomocy dekretów tworząc wspomniane na początku „ustawowe bezprawie”. Działania te zostaną omówione w następnej części.

c.d.n.

Cichy

Literatura:

• Encyklopedia Gazety Wyborczej; tom 5; PWN
• Praca Zbiorowa „Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka 1939 – 1945” tom I, KiW Warszawa1972 wyd. II
• „Mein Kampf” A. Hitler
• http://www.historycy.org/index.php?showtopic=12327
• http://pl.wikipedia.org/wiki/Ustawy_norymberskie
• http://pl.wikipedia.org/wiki/Formu%C5%82a_Radbrucha
• http://pl.wikipedia.org/wiki/Gustav_Radbruch
• http://pl.wikipedia.org/wiki/Mein_Kampf
• „Częstochowa. Opór w Getcie”; „Cichy”; http://www.jewish.org.pl/index.php/pl/historia-mainmenu-66/4760-czstochowa-ruch-oporu-w-getcie.html
• „Zamość – Szlak Chasydzki” R. Kuwałek, W. Litwin; FODZ
• „Rymanów – Szlak Chasydzki” M. Bakalarz W Litwin; FODZ; Warszawa 2008
• „Jarosław –Szlak Chasydzki” W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko; FODZ; Warszawa 2008
• „Sanok – Szlak Chasydzki” A. Komski, W Litwin; FODZ; Warszawa 2008
• „Łańcut – Szlak Chasydzki” M. Cichocki, W. Litwin; FODZ; Warszawa 2010
• „Ustrzyki Dolne –Szlak Chasydzki” W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko; FODZ; Warszawa 2008
• „Leżajsk – Szlak Chasydzki” P. Fijałkowski, R. Kuwałek, W. Litwin; FODZ; Warszawa 2008
• „ Ropczyce – Szlak Chasydzki” W. Litwin, M. Mańko, S. Mańko; FODZ; Warszawa 2008
• „Historia jednego życia” Ludwik Hirszfeld; PAX; Warszawa 1989
• „Getto Warszawskie; Przewodnik po nieistniejącym mieście” B. Engelking, J. Leonciak; wyd. I; Warszawa 2001; WIFiS/PAN