W prawie żadnym kraju na świecie, kultura i tradycja nie jest tak silnie związana z tańcem jak w Izraelu. Kultura taneczna odgrywa niesłychanie ważną rolę społeczną już od początku utworzenia państwa. Nigdy nie była czymś abstrakcyjnym. Nie ukazuje metafizycznie-bajkowego świata jak to dzieje się w balecie. Wręcz przeciwnie, stawia widza twarzą w twarz z rzeczywistością. Stała się odzwierciedleniem społeczeństwa. Ukazuje problem społeczeństwa izraelskiego, religii, orientacji seksualnej, służby wojskowej i życia w wielokulturowym środowisku.
„Taniec jest się zasadniczą częścią naszej kultury. Jest podstawą Biblii”- mówi Dan Karavan, plastyk i rzeźbiarz. Od niepamiętnych czasów, kobiety i mężczyźni Yishuv (ludności żydowskiej) tańczyli w przepełnionych entuzjazmem zbiorowych tańcach. Izraelscy osadnicy (halutzim) tańczyli horę po zakończeniu walk. „Rankiem pracowali przy budowie swojego kraju. Po pracy, śpiewali piosenki wokół ogniska które jednoczyły wszystkich wokół”- mówi Yonatan Carmon, młody izraelski choreograf. Koło, symbol solidarności, jedności i równości, jest spuścizną chasydyzmu.
W 1920 roku na ziemi izraelskiej zaczęli pojawiać się pierwsi tancerze i choreografowie.
Najbardziej znaczącym był się Rudolf Laban, ekspresjonistyczny choreograf węgierskiego pochodzenia, który stworzył tzw. „model chóru” z tysiącami uczestników. Jego spektakle łączyły amatorskich tancerzy i doświadczonych uczestników „społeczeństwo oparte na równości”. Przekazywały komunistyczną ideę solidarności. Niektóre z tych widowisk były później wykorzystywane przez partię nazistowską w Niemczech.
Urodzona w Komarno, (dzisiejsza Słowacja) Yehudit Arnon przeżyła wojnę w obozach koncentracyjnych. Powiedziała, iż jeśli przeżyje to poświęci się tańcu. Rzeczywiście w 1948 roku Yehudit Arnon powróciła do Izraela i osiadła razem z mężem w kibucu Ga'aton, w zachodniej Galilei. Kuchnia, fabryka orzechów również pomieszczenia do suszenia liści tytoniu zostały zamienione w sale baletowe. Założyła szkołę tańca, a zaraz potem światowej sławy zespół Kibbutz Contemporary Dance Company. Jednym z jej uczniów był dzisiejszy dyrektor artystyczny i choreograf zespołu- Rami Be'er.
Yehudit otrzymała międzynarodowe uznanie a w 1997 roku „ISPA”- wybitne oznaczenie za jej niezwykły wkład oraz inspirację dla świata tańca.
Rok 1956 można nazwać przełomowym. Przyjazd amerykańskiej pionierki sztuki współczesnej Marthy Graham rewolucjonizuje izraelską scenę taneczną. Ekspresjonizm w tańcu zostaje zastąpiony sztuką improwizacji. W 1964 roku, baron Batsheba de Rothschild wspólnie z Marthą Graham tworzy Batsheva Dance Company.
Zespół szybko uzyskuje światową renomę dzięki wybitnej grupie tancerzy pochodzących z różnych środowisk społecznych. Pierwszą prima baleriną zespołu była Rina Schenfeld. Sama później założyła własny zespół o nazwie Rina Schenfeld Dance Theater. Miałam ogromną przyjemność stać się jedną z tancerek pani Shenfeld i wystąpić razem z nią na deskach teatru Suzanne Dellal Center w Tel Awiwie.
Na przełomie lat, Batsheva Dance Company urzeka i niesłychanie szybko poszerza grono swoich wielbicieli zarówno wśród widowni jak i krytyków. Martha Graham angażuję do współpracy wielkich choreografów Norman Morris, Jerome Robbins... Batsheva rozwija się. Baron Rothschild zakłada kolejny zespół, Bat-Dor Dance Company. Nowy zespół pod kierownictwem tancerza z południowej Afryki otwiera szkołę tańca oraz sprowadza renomowanych choreografów, takich jak Jiri Kylian i Alvin Ailey.
Powołanie w 1990 roku Ohada Naharina na nowego dyrektora zespołu Batsheva Dance Company staje się punktem zwrotnym w kierunku zrozumienia zmian w społeczeństwie izraelskim.
Dowodem tych ostatnich wydarzeń stają się: „Diary of a reservist” „Pamiętnik rezerwisty” Rami Beera - syna ocalałych z Holokaustu, który ukazuje etyczne wątpliwości izraelskiego żołnierza w czasie intifady, „Aide Memoire” stworzone przez tego samego choreografa, przedstawia nie tylko horror Holokaustu ale także obejmuje współczesną rzeczywistość, jak wojna i przemoc oddziałują na nasze życie.
Innym przykładem jest „Strawberry Cream and Grasspowder” Yasmeen Godder w którym autorka przedstawia sceny destrukcyjne. Przeobraża w taniec fotografie ukazujące śmierć i terror w surrealistyczne sceny. Uświadamia nam jak ważną rolę w Izraelu odgrywają media.
Ostatnim przykładem o którym wspomnę jest światowej klasy działo Ohada Naharina „Echad mi Yodea”, „Kto zna jednego”.
W choreografii Naharina, tancerze siedzą w półkolu, trzęsąc się w gwałtownych ruchach jakby zostali zaatakowani. Nagle w zjednoczonym geście tzw. fali wstają każdy z osobna do słów: „Jeden. Kto zna jednego? Jednego. Ja znam! Jeden, jest nasz Bóg w niebie i na ziemi. Dwa. Kto zna dwie? Ja znam. Dwie są tablice przemierza. Jeden jest nasz Bój w niebie i na ziemi. Trzy, kto zna trzech? Trzy są patriarchowie... cztery matki... pięć ksiąg Tory... Pieśń ta posiada strukturę rosnąca, która oznacza iż każdy wers zbudowany jest na bazie poprzedniego wersu. Taka struktura oddana jest także w tańcu. Pod koniec przedstawienia, tancerze zdejmują ubrania i rzucają je na środek sceny.„Wygląda to jakby zdzierali skórę, pokazać że są izraelczykami”- powiedział Gadi Eldor, krytyk taneczny.
Izraelską kulturą taneczną zostały zainteresowane media. Gorąco polecam niezwykły film Gabriela Bibliowicza „Let's dance” pokazujący przepiękne materiały archiwalne od założenia pierwszego kibucu do dnia dzisiejszego ze spektakularnymi scenami tańca oraz z wywiadami na żywo.
Innym filmem w roli głównej z Ohadem Naharinem jest wyreżyserowany przez Tomera Heymana „Out of focus”. Heymann skupia się na pracy Ohada Naharina z Cedar Lake Contemporary Ballet z Nowego Jorku pokazując nam z bliska widok na choreografię, indywidualne zasady, wypowiedzi tancerzy i samego Ohada.
Taniec w Izraelu do dnia dzisiejszego nie wprowadza widza w żaden stan przyjemności. Nie dostarcza metafizycznych wrażeń ani ucieczki od rzeczywistości. Nie jest przesiąknięty żadną formą poezji, nie karmi wyobraźni ani nie oferuje piękna. Jest formą nadzwyczajnej ekspresji, siły i odwagi. Zachwyca swoim realizmem, szokuje a tym samym stawia się na równi ze społeczeństwem. Jest emocjonalny i szczery.
Dzięki tym atrybutom zyskał światową sławą stawiając izraelskie zespoły w rankingu najlepszych na świecie.
Karolina Chojnacka
Foto: Wikimedia Commons
