W "Gorzkich żniwach", jednym z najważniejszych filmów Agnieszki Holland, polski chłop ratował uciekającą przed obozem Żydówkę: cały dramat rozgrywał się w czterech ścianach, z dala od wojennego koszmaru, między kobietą, która musi grać rolę poddanej, i mężczyzną, który ma nad nią władzę. "W ciemności" to spojrzenie zupełnie inne - tu wojna obecna jest na każdym kroku, śmierć depcze wszystkim po piętach, bać się trzeba Niemca, Ukraińca, Polaka i porozumiewać w nakładających się na siebie językach (niemiecki, ukraiński, jidysz, polsko-lwowski bałak). Zmienia się też perspektywa: ratować próbuje się grupa kilkudziesięciu Żydów, którzy decydują się uciec z lwowskiego getta i schować w kanałach. Ale szaleńczy gest nie byłby możliwy, gdyby nie Leopold Socha (Więckiewicz) - specjalizujący się w przekrętach kanalarz, który chce dzięki Żydom zarobić i decyduje się im pomóc.

Chociaż film Holland, zgodnie z tytułem, rozgrywa się głównie w brudnych, cuchnących ciemnościach (wybitne zdjęcia Jolanty Dylewskiej, słusznie nagrodzonej Złotą Żabą na Camerimage), ma w sobie zaskakujący, fabularno-realizacyjny rozmach. Wśród żydowskich uciekinierów jest porzucający rodzinę dla młodej kochanki Yanek (Bosak), matka, która razem z mężem chroni kilkuletnią Krysię Chiger i jej brata, ale też opuszczona przez siostrę Klara (Grochowska), której relacja z Mundkiem (Furmann) nabiera cech romansu. Żydzi bywają heroiczni i małostkowi, potrafią pomagać i nawzajem siebie okradać. Ale nawet jeśli w natłoku zdarzeń gubią się nieco indywidualne rysy (wyjątkiem jest np. znakomita Julia Kijowska w roli ukrywającej ciążę kochanki), udało się pokazać to, co najważniejsze: przez czternaście miesięcy spędzonych w kanale życie toczy się według normalnych, znaczących i banalnych chwilami praw - miłość i seks, nuda i agresja, modlitwa i przeklinanie losu, narodziny dziecka i zabójstwo.

Holland przełamuje kinowy stereotyp Żydów-dobrodusznych męczenników, ale przede wszystkim wyostrza przerażający spektakl wojny. Nie rządzi nim podział na katów i ofiary, tylko ślepy los. Przypadek decyduje o tym, że wydostający się "na wolność" Mundek przeżyje, a stojący obok niego Żyd już nie. Jedna śmierć pociąga za sobą następne, tyle że żadnej logiki, zasady winy i kary w tym nie ma. Jedyne wyjście to wiecznie lawirować, układać się z ukraińskimi dowódcami, oszukiwać, udawać, ryzykować, grać na kilka frontów jednocześnie. Tak właśnie robi Poldek Socha, który w sensie metaforycznym pełni taką samą funkcję jak Jan Piszczyk w "Zezowatym szczęściu" Munka - obnaża bezsens wojny.

Piszczyk chciał tylko przetrwać - dla Poldka akcja w kanałach to niebezpieczny biznes. Ale jedynie z początku. Przemiana marnej reputacji cwaniaczka ("Więcej was matka nie miała?!" - mówi wściekły i zmusza do decydowania, kogo można uratować, a kogo nie) w osobę, która już nie dla pieniędzy i z narażeniem życia najbliższych pomaga "Żydkom", fabularnie grozi naiwnością. Nawet jeśli odzwierciedla fakty: Socha to postać autentyczna, podobnie jak inni bohaterowie filmu (scenariusz oparto na książce "W kanałach Lwowa" Roberta Marshalla). W filmie tę przemianę uwiarygodnia oczywiście niezwykła kreacja Roberta Więckiewicza, słusznie chwalonego w kraju i w Stanach. Ale nie tylko.

Najłatwiej powiedzieć, że Socha zmienia się, bo "obcy", do których stosunek miał wcześniej pogardliwy, przez czternaście miesięcy stają się oswojeni, normalni, ludzcy ("To są moje Żydy!"). Ale bardziej niż trop moralistyczny ("dorastanie do człowieczeństwa") przekonuje mnie rys szaleństwa. Bo Poldek od pewnego momentu zaczyna działać jak w transie. Zachowuje się nielogicznie, ryzykuje coraz więcej. Czuje, że stąpa po kruchym lodzie, widzi wokół chaos, więc instynktownie sam zaczyna te chaotyczne reguły przyjmować jako swoje. Kino lubi bohaterów, którzy w sytuacji skrajnej budzą w sobie demony - u Sochy budzi się coś przeciwnego, choć na podobnej zasadzie nieracjonalnego odruchu.

Rozumiem i po części podzielam (rzadkie zresztą) zarzuty niektórych wobec "W ciemności": film wydaje się chwilami zbyt zagęszczony, brakuje mu nieco wybrzmienia i filmowego oddechu. Ale też widzę w tym przekorny, reżyserski zamysł - "W ciemności" wrzuca widza w sam środek wojennego piekła, gdzie rozwijaną metodycznie fabularną finezję czy drobiazgową psychologię zastępują urywki słów, strzępy obrazów, mozaiki postaci. Każda próba nadania tej historii jednoznacznego, odautorskiego sensu byłaby nadużyciem - trzeba go szukać na własną rękę. I to - jeden z paradoksów, dla których pewnie filmy o Holocauście wciąż powinny powstawać - w wygodnej sali kinowej.

Polska-Kanada-Niemcy 2011. Reż. Agnieszka Holland. Aktorzy: Robert Więckiewicz, Kinga Preis, Agnieszka Grochowska, Julia Kijowska, Benno Furmann, Maria Schrader, Herbert Knaup, Krzysztof Skonieczny, Marcin Bosak, Milla Bańkowicz

Źródło: gazeta.pl Film / megarecenzje.pl